Zwarte stern

Black Tern, Chlidonias niger - Sterns (Sternidae)

Rode lijst

Zwarte sterns zijn vogels van het ondiepe moeras. Ze broeden op drijvende watervegetatie (liefst krabbescheer), nestvlotjes en modderbanken in ondiepe en matig voedselrijke moerassen en in agrarische gebieden met brede sloten en modderbanken. Ze foerageren niet ver van de kolonies op kleine visjes, amfibieën, insecten en regenwormen. Zwarte sterns overwinteren in West-Afrika.

Herkenning

Een kleine stern met vrij korte staart en relatief brede vleugels. In prachtkleed is het lichaam grotendeels zwart met asgrijze bovendelen. Poten en snavel zijn zwart, resp. bruin. De staart is aan de onderzijde wit. Vrouwtjes zijn meestal wat valer. Buiten het broedseizoen valt de zwarte stern minder op: kop en lichaam worden wit, met uitzondering van achterhoofd, een vlekje achter het oor en vlekken op de schouders. Onvolwassen vogels lijken op vogels in winterkleed en hebben bruinige veren. Tijdens de trek ook in grote groepen te vinden.

Geluid

Ver dragende, schelle kreten, wel kenmerkend.


23-28 cm, spanwijdte 57-65 cm


Deze soort lijkt op:


Leefwijze

Broeden

Zwarte sterns broeden in mei-juni. Ze hebben 1 legsel per jaar van 2-3 eieren. Broedduur 20-22 dagen. Het nest wordt gemaakt in zoetwatermilieus op drijvende vegetatie, liefst krabbenscheer, of kunstmatige nestvlotjes. Ze broeden in kleine kolonies. De jongen zitten 25-28 dagen op het nest. Ze kunnen het nest al vanaf de tweede week voor langere tijd verlaten en worden nog enige tijd na uitvliegen gevoerd.

Leefgebied

Ondiepe en matig voedselrijke moerassen en in agrarische gebieden met veel sloten, moerasvegetatie en modderbanken. Uitgestrekte velden van krabbescheer, waterviolier en fonteinkruiden en een welige, soortenrijke oeverzone (verlandingsmoeras) vormen het favoriete leefgebied van deze vogel van zoet- en brakwatermoerassen. In overwinteringsgebied vogel van zeekusten.

Voedsel

Zwarte sterns eten kleine visjes, amfibieën, insecten en regenwormen. Hij bidt vaak en pikt dan voedsel op vanaf het wateroppervlak; jaagt ook op vliegende insecten.

Vogeltrek

Zwarte sterns zijn in Nederland te zien van half april tot in oktober. Tot voor kort trok een groot deel van de Europese en West-Siberische populatie via Nederland (IJsselmeer) en de kust naar West-Afrika. Sommige vliegen nog een stuk verder. De najaarstrek vindt plaats tussen eind juni en eind september. In juli, augustus en begin september verzamelen zich grote aantallen in het IJsselmeergebied, een belangrijk tussenstation. 's Nachts slapen de zwarte sterns gezamenlijk. Eiland De Kreupel is daarvoor een belangrijke plek.


Verspreiding en aantal

vrij schaarse broedvogel | wegtrekkend | doortrekker in vrij groot aantal

jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec

In de jaren vijftig broedden er nog 11.000 - 14.000 paar zwarte sterns in Nederland. In de eerste helft van de jaren zestig liep dat achteruit tot 7.000 - 10.000 paar. Daarna werd dat steeds minder tot ongeveer 1300 in 1990. Sindsdien is het aantal broedvogels stabiel. Als doortrekker neemt de zwarte stern sterk in aantal af, van soms wel 100.000 ex. in de jaren tachtig en negentig tot zo'n 20.000 in 2010.

Aantallen in Nederland

Aantal broedparen 1370-1450 (in 2012)
Geschat maximum aantal overwinteraars/doortrekkers 31.000 (in 2005-2010)

Bron: Sovon Vogelonderzoek Nederland

Meer weten over trends? Kijk op sovon.nl.

Waarnemingen

Meer waarnemingen op Waarneming.nl

Kijktip

In de Oude Waal in de Ooijpolder liggen nestvlotjes tijdens het broedseizoen. Vanaf de dijk zijn de zwarte sterns mooi te zien. Tijdens de najaarstrek verzamelen zich meestal grote groepen op eiland De Kreupel. Boek een excursie via www.fogol.nl.

In Europa

De zwarte stern komt vooral voor in centraal Europa en bereikt in Nederland ruwweg genomen zijn noordwestelijke grens. Het zijn dan ook Polen, Wit-Rusland en de Baltische Staten waar de grootste aantallen zwarte sterns leven. Nederland is erg belangrijk voor de zwarte stern omdat bijna de gehele Oost-Europese populatie door ons land trekt, op weg naar hun winterkwartier.

Meer informatie


Bescherming

Om verschillende redenen kwam de zwarte stern in het nauw. Erg belangrijk is de grootscheepse afname van krabbescheer, de belangrijkste leverancier van nestgelegenheid in ondiepe moerassen. Die afname heeft alles te maken met het inbrengen van gebiedsvreemd hard water in veensloten en -plassen. Ook de sterk toegenomen bemesting en verdroging van veel veengraslanden speelt een grote rol. Daar zijn geen grote insecten meer. Waar zulke extensieve graslanden nog wel bestaan, bevinden zich zwarte stern-bolwerken kon de soort toenemen door intensief beschermingswerk, waaronder het uitleggen van nestvlotjes. In hoeverre de situatie in de winterkwartieren mede verantwoordelijk is voor de aantalsafname is niet bekend.

De zwarte stern staat op de Rode Lijst van Nederlandse broedvogels. Rode Lijsten bevatten soorten die bedreigd worden of kwetsbaar zijn. Rode Lijsten hebben geen officiële juridische status, maar hebben in de praktijk wel een belangrijke signaleringfunctie. Voor deze soorten geldt een hogere prioriteit bij het nemen van actieve beschermingsmaatregelen, bijvoorbeeld door hun leefgebieden te verbeteren. Download het Basisrapport voor de Rode Lijst Vogels volgens Nederlandse en IUCN–criteria.

Wat wij doen

Vogelbescherming had een grote inbreng bij de samenstelling en de uitvoering van het Beschermingsplan Moerasvogels 2000 - 2004 van de rijksoverheid. Dat heeft gezorgd voor een enorme impuls aan meer kennis over de zwarte stern. Door meer over deze vogel te weten is het mogelijk geweest de vrije val van de zwarte stern te stoppen. Vogelbescherming heeft zich hard gemaakt om de overbevissing van het IJsselmeer tegen te gaan. De vele doortrekkende zwarte sterns zijn gebaat bij spiering. Die inzet heeft na vele onderhandelingen met vele partijen geleid dat tot een aantal maatregelen om visserij te beperken en compensatie voor de vissers. Ondertussen wordt gewerkt aan een duurzame oplossing voor visserij in het IJsselmeer.

Wat kunt u doen

Zwarte sterns kunnen gebaat zijn bij speciale 'nestvlotjes', die kunnen bestaan uit een drijvend platform van ongeveer één vierkante meter, al dan niet voorzien van enig plantaardig materiaal. Plaats en type nestvlotje zijn essentieel voor de effectiviteit van deze maatregel. Ook de voedselsituatie in zo'n gebied moet op orde zijn. Recreatie en agrarische activiteiten bij de nestkolonies moeten worden geweerd om de zwarte stern een kans te geven. Aan overheden en vissers vraagt Vogelbescherming mee te werken aan een plan voor duurzame visserij in het IJsselmeer.

Meer weten?

Actuele berichten

Downloads


Wet- en regelgeving

De zwarte stern is een beschermde inheemse diersoort. Net als alle andere vogels die van nature in het wild in Nederland voorkomen zijn zwarte sterns beschermd op grond van de Europese Vogelrichtlijn. De bescherming van de zwarte stern is in Nederland geregeld in de Flora- en faunawet en een deel van hun leefgebieden wordt beschermd via de Natuurbeschermingswet 1998.

Algemene regels

De Flora- en faunawet bevat een aantal verboden handelingen die van toepassing zijn op alle inheemse vogels, waaronder de zwarte stern. Deze verboden gelden in heel Nederland. De wet verbiedt:

  • het doden, verwonden, vangen (artikel 9)
  • het opzettelijk verontrusten (artikel 10)
  • het beschadigen, vernielen, uithalen, wegnemen of verstoren van nesten, holen of andere voortplantings- of vaste rust- of verblijfplaatsen (artikel 11)
  • het zoeken, rapen, uit het nest nemen, beschadigen of vernielen van eieren (artikel 12)
  • het bezit, het vervoer en de handel in de vogels dan wel eieren, nesten of producten daarvan (artikel 13)

Uitzonderingen op de verboden zijn onder strikte voorwaarden mogelijk. Daarvoor is een ontheffing of een vrijstelling nodig.

Bijzondere regels

Een groot aantal natuurgebieden die door zwarte sterns worden gebruikt als broedgebied, foerageergebied en als slaapplaats is aangewezen en beschermd op grond van de Natuurbeschermingswet 1998.

Meer weten?

© Foto's: AGAMI   © Illustraties vogels: Elwin van der Kolk   © Video's: Natuur Digitaal