Alle berichten

Door Gert Ottens
Medewerker Vogelbescherming Nederland

Vogeltrek: gejaagd door de wind

Geplaatst op 2 oktober 2018

Misschien wel het meest fascinerende natuurfenomeen dat we kennen: de vogeltrek. Ieder voorjaar vliegen miljarden vogels van hun wintergebieden naar de broedgebieden en in het najaar weer terug. Maar waarom doen ze dat? En hóe doen ze dat? En waar en wanneer kunt u iets van dit spektakel meekrijgen?

‘Onze’ Nederlandse broedvogels trekken in de herfst (deels) weg naar het zuiden. Maar vogels die noordelijker broeden, komen juist hier weer overwinteren of trekken via ons land naar warmere oorden. De herkomst van deze vogels ligt in een enorm gebied van Groenland tot in Siberië en het gaat om dus flinke afstanden. Daarbij is niet de winterse kou, maar de beschikbaarheid van voedsel de belangrijkste reden voor de vogels om zuidwaarts te trekken.

Hoe vinden ze de weg?

Hoe vogels zich oriënteren tijdens de trek is redelijk goed bekend. Zo volgen ze kustlijnen en rivieren en kijken naar de zon en sterren. Ook reageren ze op het aardmagnetisch veld en gebruiken zelfs geluiden en geuren om de weg te vinden. Deze methoden vullen elkaar aan: als de ene door omstandigheden niet werkt (mist, bewolking), wordt overgeschakeld op een andere.

Als ze onverhoopt toch uit koers raken, corrigeren ze dat. Maar hoe? Dat is nog onduidelijk. Wel is bekend dat trekvogels over een soort ingebouwde trekrichting beschikken. Jonge vogels vertrouwen op hun eerste reis vaak op dat ingebouwde kompas, terwijl de ervaren volwassenen dit combineren met eerder genoemde oriëntatiemethoden.

Gevleugelde krachtpatsers

Trekvogels zijn tot bijzondere prestaties in staat. Vooral de enorme afstanden die ze afleggen spreken tot de verbeelding. Zoals de noordse stern, die ieder jaar de aarde rondvliegt: in de lente van het Zuidpoolgebied naar arctische streken en dan in de herfst weer terug. Of wat te denken van rosse grutto’s uit Alaska die in één keer (!) van hun broedgebieden naar Nieuw-Zeeland vliegen – dwars over de Grote Oceaan - om daar te overwinteren, een afstand van 12.000 km. In het voorjaar vliegen ze via een tussenstop in Oost-Azië terug, een reis van 18.000 km!

Waar is de vogeltrek te zien?

De beste plekken om in Nederland vogeltrek te zien liggen langs de Hollands-Zeeuwse kust, want trekvogels volgen de kustlijn. Ze komen vaak vanuit het noorden of oosten aanvliegen en zien ‘plotseling’ de Noordzee opdoemen. Dat vinden ze maar eng en dus blijven ze de kustlijn volgen. Dit verschijnsel heet ‘stuwing’. Maar ook in het binnenland is er vogeltrek te zien, vaak in een breed front over het land. Dan volgen de vogels landschapselementen als rivieren en oevers van grote meren.

Wanneer is de vogeltrek te zien?

Bij slecht weer wachten de meeste trekvogels met vliegen. Als er dan in de herfst een periode van opklaringen aanbreekt, liefst met rugwind uit het noorden of oosten, is dat het sein voor de vogels om (door) te trekken. Als het daarbij zonnig weer is, vliegen ze hoog en dan zijn ze vanaf de grond moeilijk te zien. Opklaringen, maar met matige zuidwestenwind - tegenwind - zorgen er echter voor dat ze laag vliegen en makkelijker worden waargenomen.

Hier leest u nog wat meer over vogelgedrag voorspellen via het weer.

Rode wouw / Shutterstock

Roofvogeltrek

Wilt u roofvogeltrek zien? Zoek dan op zonnige, relatief windstille dagen bijvoorbeeld een groot heideterrein op in het binnenland, met een goed uitzicht. Als de zon de aarde wat heeft opgewarmd, zo tegen het eind van de ochtend, dan is het mogelijk de vogels op thermiek - warme, opstijgende lucht - te zien trekken. Buizerds, sperwers, kiekendieven en meer bijzondere soorten als visarend en wouwen zijn hiervan namelijk afhankelijk tijdens de trek. Door te zweven op de thermiek kunnen ze makkelijk grote afstanden afleggen zonder al te veel te hoeven vliegen.

Noordwestenwind: zeevogels

Ook op volle zee is er vogeltrek, met name van allerlei zeevogels natuurlijk. Bij een krachtige noordwestenwind worden deze vogels naar de kust ‘geblazen’ en dat is vaak een fantastisch schouwspel. Ga op zo’n dag gewoon ergens zitten in de duinen, het beste op een beschutte plek waar het strand niet al te breed is. Het is dan mogelijk om vele Jan van Genten, jagers, (pijl)stormvogels, sterns en zee-eenden te zien. Een telescoop is hierbij erg handig!

Jan van gent / Shutterstock

Tip: trektellen.nl

Wilt u trekvogels gaan kijken en een beeld krijgen van welke vogels vliegen en waar? Kijk dan ook eens op www.trektellen.nl. In Nederland staan vele vogelaars in voor- en najaar bijna dagelijks vogeltrek te tellen, op zogenaamde telposten. De aantallen getelde vogels worden vervolgens ingevoerd op deze website. Kijk dan ook op de kaart voor een actueel beeld van de zichtbare vogeltrek van dat moment door op een locatie te klikken.

Hoe vliegt het nu?

Momenteel is de najaarstrek in volle gang en gezien de weersverwachting voor de rest van de week kunnen de komende dagen wel eens goede trekdagen worden. Soorten die u dan in grote getalen kunt zien, zijn bijvoorbeeld zanglijsters, graspiepers, boerenzwaluwen en spreeuwen.

Spreeuwen / Arjan Boele

Enorme aantallen

Op wereldschaal zijn nu vele miljarden trekvogels onderweg, waarvan slechts een fractie boven ons land. Exacte aantallen zijn voor Nederland moeilijk te geven, want veel vogels vliegen ’s nachts, waardoor maar een klein deel wordt geteld. Er zijn echter wel speciale radars die trekvogels volgen, bijvoorbeeld om vliegtuigpiloten te waarschuwen voor groepen vogels die een gevaar kunnen vormen.

Die radars geven ons een idee van het volume van de vogeltrek. Een voorbeeld: op vier nachten begin oktober 2015 varieerden de aantallen trekvogels over Nederland van ruim 7 miljoen in de eerste en laatste nacht, tot 23 en 19 miljoen vogels in tweede en derde nacht. In totaal zijn gedurende deze trekgolf dus bijna 57 miljoen vogels doorgetrokken! Indrukwekkende aantallen van een indrukwekkend fenomeen. De vogeltrek zal daarom waarschijnlijk nog lang zijn fascinatie behouden.

Euro Birdwatch

Iedere eerste zaterdag van oktober wordt in heel Europa, en dus ook in Nederland, de Euro Birdwatch gehouden. Dit is een soort megavogeltrektelling, waar in ons land vele telposten aan meedoen. En ook in bijna 40 andere Europese landen wordt die dag geteld.
Het doel van het evenement is evenwel niet het tellen, maar om aandacht te vragen voor het lot van de trekvogels. Want helaas is dat in sommige landen nog hard nodig.
In Nederland is de Euro Birdwatch daarnaast ook een uitstekende gelegenheid om het belang van ons land voor trekvogels nog eens voor het voetlicht te brengen in de pers. Want hoewel maar een momentopname, het geeft een goed beeld van de najaarstrek boven Nederland.

Meer informatie over de Euro Birdwatch

Online cursus Vogels van Nederland

In deze gratis vogelcursus voor beginners leert u in 10 vogellessen veel bekende vogels en hun geluiden herkennen. Met handige tips, filmpjes en ezelsbruggetjes.  Nico de Haan en Camilla Dreef nemen u mee. U ontvangt meteen de eerste vogelles per mail.

Gratis aanmelden

Blijf op de hoogte

Ontvang maandelijks de beste artikelen van deze site via email. Tuintips, mooie vogels, nieuws over Vogelbescherming en vogels beschermen.

Aanmelden Vogels digitaal

Meer over

herfst eurobirdwatch vogelskijken gertottens vogeltrek lente

Deel dit bericht

Gerelateerde items

Populair