Alle berichten

Door Jeanet van Zoelen
Medewerker Vogelbescherming

Stikstof: simpel

Geplaatst op 17 december 2019

Snapt u hoe het precies zit met stikstof en wat het probleem eigenlijk is? Is het alleen ongezond voor de natuur, of ook voor mensen? En: wat kunt u zelf doen om het tij te keren? Het antwoord op al deze vragen, kort en duidelijk.

Die paar obscure plantjes die niet tegen stikstof kunnen, is dat zo erg? Iedereen heeft er een mening over en die meningen lopen uiteen van ‘de zure regen kwam toch ook niet’ en ‘planten hebben juist stikstof nodig om te groeien’ tot ‘dit is de grootste crisis in de geschiedenis van de mensheid en als we niets doen sterven massaal zoveel dieren en planten uit dat de wereld ook niet meer leefbaar is voor mensen’. Maak daar maar eens chocola van. Daarom, simpel en duidelijk hoe het zit met stikstof.

Hei is typisch zo'n obscuur plantje dat verdwijnt door te veel reactief stikstof. Vindt u dit misbaar?

Stikstof is (g)een probleem

Vooraf: stikstof is geen probleem: het is een gas dat net als zuurstof overal in de lucht om ons heen aanwezig is en dat we de hele dag in- en uitademen. Stikstofdeeltjes kunnen zich echter binden aan zuurstofdeeltjes en ook aan waterstofdeeltjes en dan ontstaan nieuwe stoffen: verschillende stikstofoxiden en ammoniak. Die verbindingen noemen we ‘reactief stikstof’ en dat is dus wat iedereen eigenlijk moet zeggen: ‘het reactieve-stikstof probleem’. Alleen dan worden de zinnen zo lang en ingewikkeld.

Onder meer de boeren moeten hun manier van werken veranderen en dat is geen peulenschil. Steun dus de boeren die goed bezig zijn door hun zuivel te kopen!

Slecht voor de gezondheid en de natuur

De eerste soort reactief stikstof, de ammoniak, komt vooral uit de uitwerpselen van dieren en is het meest schadelijk voor de natuur. De tweede soort, de stikstofoxiden, komen vooral in de lucht door de uitlaatgassen van auto’s, vliegtuigen en fabrieken. De hoeveelheid reactief stikstof is al jaren te hoog in Nederland en dat is slecht voor de natuur, maar, het is ook erg ongezond voor mensen. Daarom heeft de rechter dit jaar besloten dat er niet meer stikstof bij mag komen in ons land.

Gevolg van botontkalking.

Die uitspraak heeft nu voor veel mensen consequenties. Bijvoorbeeld boeren moeten hun manier van werken veranderen en en in de transportsector moet ook meer veranderen dan alleen 100 km per uur rijden. Maar op de lange termijn zorgt het voor een gezondere leefomgeving voor iedereen. Om u een idee te geven van wat er gebeurt in de natuur en met uw gezondheid als er teveel stikstof komt, hieronder enkele voorbeelden waarbij stikstof een rol speelt.

Botontkalking bij mezen

De Veluwe is een bekend natuurgebied, waar teveel reactief stikstof in de bodem en het water komt. Daardoor wordt de grond zuurder. Dat zuur zorgt ervoor dat stoffen zoals calcium (kalk) oplossen en verdwijnen uit de bodem.

Net als mensen, hebben ook vogels calcium nodig voor sterke botten en eierschalen. Op de Veluwe is een tijdje geleden gebleken dat koolmezen last hebben van het verdwijnen van calcium. Ze krijgen het via hun voedsel nu zó weinig binnen, dat bij een deel van de eieren de schaal te dun is of dat kuikens al in het nest hun pootjes breken. Gelukkig wil dat niet zeggen dat het in de rest van het land ook zo is, maar het is wel een duidelijk voorbeeld van het effect van teveel stikstof.

De huisjesslakken zijn al grotendeels verdwenen op de Veluwe. Moet u raden wie daar last van heeft.

Insecten sterven: minder voedsel voor vogels

Een ander voorbeeld is het korhoen dat inmiddels bijna is uitgestorven in Nederland. Dat komt omdat de kuikens niet genoeg grote insecten meer vinden. Ook hier is teveel reactief stikstof een van de boosdoeners (maar niet de enige, denk ook aan pesticiden, verlies van leefgebied enzovoort). Door te veel reactief stikstof, vinden ook insecten namelijk te weinig kalk (net als koolmezen) om sterke schildjes te maken en dan doodgaan. De huisjesslakken en pissebedden zijn al verdwenen op de Veluwe.

Een tweede oorzaak is dat allerlei soorten bloeiende planten verdwijnen en dus ook de insecten die ervan leven. Als er teveel reactief stikstof komt, kunnen sommige planten (brandnetels, bramen, grassen) namelijk zo knetterhard groeien, dat ze andere soorten helemaal verdringen.

Af en toe een braam is lekker, maar als ze alles overwoekeren, blijven er weinig andere planten (en insecten) over.

Ten derde: de planten die wel overleven in een omgeving met teveel reactief stikstof, hebben ook problemen. Zo verandert de samenstelling van de voedingsstoffen in hun bladeren. En dat werkt weer door in de insecten die juist deze bladeren eten: zij verzwakken en bevatten zelf ook minder goede voedingsstoffen voor het korhoen en andere insecteneters, zoals de mees. Daar heeft de sperwer dan weer last van, want die eet mezen. En zo gaat het door.

Insecten verzwakken, waardoor insecteneters verzwakken (zoals de koolmees), waardoor sperwers verzwakken...

Leefgebieden verdwijnen

Teveel reactief stikstof kan ook zorgen voor het verdwijnen van hele leefgebieden waar veel diersoorten dan onder lijden. De tapuit heeft er in ieder geval last van in de duinen, waar sommige grassen en struiken blij zijn met al dat reactief stikstof en enorm hard groeien. Ellende voor de tapuit want zijn favoriete leefgebied is juist open duinen met kale plekken en heide met open stukken. Dat heeft hij nodig voor zijn manier van jagen: achter insecten aanrennen en flapperen. Toegegeven, dat is wat merkwaardig, maar zo doet de tapuit dat nu eenmaal en dat kan niet als het duin vol groeit. De tapuit heeft meer problemen dan dit, maar teveel reactief stikstof helpt zeker niet.

De tapuit wil achter insecten aanrennen. Dat kan niet als het duin is vol gegroeid door teveel reactief stikstof.

Hoe slecht stikstof is voor uw gezondheid

Genoeg voorbeelden uit de natuur. Hoe ongezond is reactief stikstof eigenlijk voor mensen? De Gezondheidsraad zegt: na roken behoort luchtverontreiniging (de combinatie van fijnstof en stikstofdioxide) tot één van de belangrijkste risicofactoren voor de gezondheid. Schattingen van het aantal vroegtijdige doden door luchtvervuiling in Nederland lopen uiteen van 6.700 tot 12.900 per jaar. Het gaat dan vooral om ziektes aan de luchtwegen of de longen.

Dat is niet niks. U rookt niet of probeert te stoppen, eet en beweegt zo gezond als mogelijk en dan dit. Reden te meer om samen alles te doen wat kan om de hoeveelheid reactief stikstof te verminderen.

Wat kunt u doen?

Het lijkt alsof de problemen met reactief stikstof zo groot zijn, dat de politiek daar maar een oplossing voor moet vinden. De leiders van ons land moeten ook flink wat maatregelen nemen: veranderingen in de landbouw, auto’s en fabrieken moeten schoner (verkoop als het kan uw diesel) en huizen moeten beter geïsoleerd (maak zelf een beginnetje). Maar u kunt nog wat doen: steun de boeren die goed bezig zijn door hun kaas en melk te kopen. Want als u iets meer wilt betalen, kunnen de boeren overgaan op een manier van produceren waarbij minder ammoniak (reactief stikstof) vrijkomt. En het helpt ook nog eens de boerenlandvogels.

PAS

Waarom is reactief stikstof nu opeens zo’n groot probleem? Nou, die vraag klopt niet. Dat er teveel reactief stikstof is in Nederland, is al tientallen jaren bekend. Om die hoeveelheid te verminderen en geld te reserveren voor het herstellen van de natuur, is in 2015 de zogenaamde PAS-regeling bedacht (Programmatische Aanpak Stikstof). Dat klonk goed, maar in de praktijk kwam er juist extra uitstoot van reactief stikstof en bleef het natuurherstel achter. De regeling bleek dus contraproductief te werken, en daarom heeft de rechter nu geoordeeld dat op die manier doorgaan niet mag.

Magazine Slimme vogels

Veel boeren zorgen voor rijke weides en akkers vol bloemen, vlinders en boerenlandvogels. In dit eenmalige magazine, Slimme Vogels, vertelt een aantal boeren hoe zij een rendabel bedrijf combineren met de zorg voor natuur.

Vraag pdf magazine aan

Koop vogelvriendelijk

Er zijn steeds meer producten te koop die met zorg voor natuur en vogels zijn geproduceerd. U kunt via aankopen in de supermarkt laten zien wat u belangrijk vindt.

Vogelvriendelijke zuivelwijzer

Meer over

stikstof insecten jeanetvanzoelen

Deel dit bericht

Gerelateerde items

Populair