Kemphaan

Ruff, Calidris pugnax - Strandlopers (Scolopacidae)

Rode lijst

Deze spectaculaire, zeldzame weidevogel broedt in schrale, vochtige, bloemrijke graslanden, vrijwel uitsluitend in reservaten. Kemphanen zijn bekend door de fraaie voorjaarstooi van de mannetjes, die op de toernooiveldjes schijngevechten houden om de gunst van de vrouwtjes. Na de paring draaien de vrouwtjes op voor de zorg om het broedsel. Kemphanen zijn in ons land vooral nog te zien in de trektijd, maar ook wel in de winter.

Herkenning

Middelgrote steltloper met veel gedaanten. Typische vorm door relatief groot lichaam, vrij lange hals en middellange, iets omlaag gebogen snavel. Witte vlakken aan staartzijden, weinig opvallende vleugelstrepen. De mannetjes hebben in het voorjaar een opvallende kraag en oorpluimen en zijn zeer divers in kleur en tekening. De kleinere vrouwtjes zijn licht- of donkerbruin en hebben oranje poten.

Geluid

Gewoonlijk zwijgzaam; in broedgebied soms een laag "ga-ga-ga".


26-32 cm , spanwijdte 54-58 cm


Deze soort lijkt op:


Leefwijze

Broeden

Mannetjes baltsen op gemeenschappelijke baltsplaatsen ("leks"), waar ze schijngevechten uitvoeren. Diverse kleurtypen hebben verschillende rollen op de lek. Vrouwtjes paren op of vlakbij de lek. Niet-territoriaal, vrouwtjes broeden soms dichtbij elkaar; paart soms tijdens de voorjaarstrek. Broedt op de grond, in spaarzaam bekleed kuiltje, goed verborgen in lage vegetatie. Legtijd mei-juni. Eén broedsel; meestal vier eieren. Vrouwtje neemt gehele broedzorg op zich. Broedduur 20-23 dagen. Jongen zijn nestvlieders, worden door vrouwtje begeleid. Vliegvlug na 25-28 dagen, vrouw verlaat jongen vlak voor uitvliegen.

Leefgebied

Toendra's met plasjes, meren en drogere, hoger gelegen delen om te baltsen. In West-Europa structuurrijke, vochtige, schrale graslanden (hooiland of extensief begraasd) met open water (slootjes, poelen) en slikranden. Buiten de broedtijd natte en drogere graslanden, slikvlakten, ondiep wateren. Meer aan zoet dan aan zout water. In West-Afrika in rijstcultures.

Voedsel

Insecten en larven van insecten, vooral vliegen en kevers. Buiten het broedseizoen gevarieerder, dan ook kreeftachtigen, wormen, slakjes e.d. In Sahel in de winter ook rijst en granen.

Vogeltrek

Over een breed front naar zuidwest, richting tropisch Afrika, vooral van juli-september. Overwintert in zachte winters ook in Nederland. Nederland is als doortrekgebied voor kemphanen in het voorjaar recentelijk sterk in belang afgenomen. De voorjaarstrek door Europa vindt over een oostelijkere route plaats, vooral in april en mei.Trekt vooral 's nachts, maar ook wel overdag.

Help mee en stuur supermarkten een kaartje

Voor het eerst te koop bij Jumbo en binnenkort bij Deen, Plus en Poiesz: Weide Weelde zuivel, geproduceerd door boeren die rekening houden met weidevogels. Door de yoghurt, melk en karnemelk van Weide Weelde te kopen kan u direct bijdragen aan meer bloemrijke weiden. Laat Albert Heijn en andere supermarkten weten dat u ook melk van rijke weides wilt.

Verspreiding en aantal

uiterst schaarse broedvogel | wegtrekkend | doortrekker in vrij groot aantal

jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec

Sterk afgenomen, zowel als broedvogel en als doortrekker, met meer dan 5% per jaar.

Aantallen in Nederland

Aantal broedparen 20-55 (in 2008-2011)
Geschat maximum aantal overwinteraars/doortrekkers 6.200 (in 2005-2010)

Bron: Sovon Vogelonderzoek Nederland

Meer weten over trends? Kijk op sovon.nl.

Waarnemingen

Meer waarnemingen op Waarneming.nl

Kijktip

Als broedvogel bijna uit ons land verdwenen. Op trek hoogste aantallen in maart-april en in juli. Grote concentraties in Friesland (voorjaar). Overwinteraars concentreren zich met name in Zeeuws-Vlaanderen.

In Europa

Kemphanen broeden hoofdzakelijk in de boreale en subarctische klimaatzones: van Engeland, via Scandinavië tot aan de Beringzee en op de Siberische toendra's. Nederland ligt aan de zuidgrens van het areaal.

Meer informatie


Bescherming

De kemphaan laat een hele sterke afname zien van het aantal broedvogels (98% tussen 1950 en 2004), in combinatie met een zeer beperkte verspreiding. In de ons omringende landen is de soort inmiddels bijna als broedvogel verdwenen. In het agrarisch gebied zijn nauwelijks nog kansen om succesvol te broeden als gevolg van verlies van geschikt leefgebied. Dit komt door ontwatering, overbemesting, frequent en vroeg maaien, hoge beweidingsdruk, eenvormige grasmat etc.

Oplevingen van de stand werden veroorzaakt door de inpoldering van het Lauwersmeer. Recent zijn kemphanen in zeer klein aantal gaan broeden in nieuwe, open en natte moeras- en graslandgebieden (Groningen).

De kemphaan staat om deze redenen op de Rode Lijst van Nederlandse broedvogels. Rode Lijsten bevatten soorten die bedreigd worden of kwetsbaar zijn. Rode Lijsten hebben geen officiële juridische status, maar hebben in de praktijk wel een belangrijke signaleringfunctie. Voor deze soorten geldt een hogere prioriteit bij het nemen van actieve beschermingsmaatregelen, bijvoorbeeld door hun leefgebieden te verbeteren. Download het Basisrapport voor de Rode Lijst Vogels volgens Nederlandse en IUCN–criteria.

Wat wij doen

Vogelbescherming voert campagne voor 200.000 hectare kruidenrijk grasland. Dat biedt genoeg ruimte voor de weidevogels om te overleven. Dat gebeurt voor de schermen met Red de Rijke Weide en achter de schermen via lobby en samenwerkingsverbanden. Daarnaast draagt Vogelbescherming bij aan onderzoek naar wat de beste maatregelen zijn om weidevogels te laten overleven en aan internationale bescherming, zowel langs de trekweg als in de overwinteringsgebieden. Verder werkt Vogelbescherming samen met een netwerk van zo'n 85 weidevogelboeren. Zij laten zien dat een ander soort landbouw mogelijk is.

Wat kunt u doen

Herstel van een kemphaanpopulatie is alleen te bereiken door het instellen van gebieden met zogenaamd 'zwaar weidevogelbeheer'. Vernatting door hoge voorjaarspeilen, openheid, lichte bemesting met ruige mest en zeer laat maaien (na 1 juli) is daarbij cruciaal. Met voorbeweiding met lage rundveedichtheden is in het verleden enig succes bereikt in de Zaanstreek.

Meer weten?

Downloads


Wet- en regelgeving

De kemphaan is een beschermde inheemse diersoort. Net als alle andere vogels die van nature in het wild in Nederland voorkomen zijn kemphanen beschermd op grond van de Europese Vogelrichtlijn. De bescherming van de kemphaan is in Nederland geregeld in de Flora- en faunawet en een deel van hun leefgebieden wordt beschermd via de Natuurbeschermingswet 1998.

Algemene regels

De Flora- en faunawet bevat een aantal verboden handelingen die van toepassing zijn op alle inheemse vogels, waaronder de kemphaan. Deze verboden gelden in heel Nederland. De wet verbiedt:

  • het doden, verwonden, vangen (artikel 9)
  • het opzettelijk verontrusten (artikel 10)
  • het beschadigen, vernielen, uithalen, wegnemen of verstoren van nesten, holen of andere voortplantings- of vaste rust- of verblijfplaatsen (artikel 11)
  • het zoeken, rapen, uit het nest nemen, beschadigen of vernielen van eieren (artikel 12)
  • het bezit, het vervoer en de handel in de vogels dan wel eieren, nesten of producten daarvan (artikel 13)

Uitzonderingen op de verboden zijn onder strikte voorwaarden mogelijk. Daarvoor is een ontheffing of een vrijstelling nodig.

Bijzondere regels

Verschillende (potentiele) broedgebieden van de kemphaan zijn aangewezen en beschermd op grond van de Natuurbeschermingswet 1998.

Meer weten?

© Foto's: AGAMI   © Illustraties vogels: Elwin van der Kolk   © Video's: Natuur Digitaal