Navigatie overslaan
Roodborsttapuit / Gerard Bos Alle berichten

Roodborsttapuit / Gerard Bos Hans Peeters

Door Hans Peeters
oud-hoofdredacteur tijdschrift Vogels

Toekomst voor gewone vogels

Geplaatst op 14 december 2020

Op de Rode Lijst staan veel ooit gewone vogels zoals huismus, maar ook hele algemene soorten zoals spreeuw en wilde eend gaan nu achteruit; dan is er dus écht iets mis. Vogelbescherming maakt zich grote zorgen, maar komt ook met een antwoord: een basiskwaliteit natuur is nodig in Nederland.

We bevinden ons in buitengebied Het Broek van de gemeente Zevenaar. De naam duidt op een vochtig landschap met natte ruige weilanden en delen die plasdras staan. Niets is minder waar. Als we om ons heen kijken, zien we strak groene weilanden, droge monotone landbouwpercelen met maïs of bieten. Een rijtje bomen en een drietal windmolens, die hun best doen.

Verder is het stil, geen vogeltje te horen. Hier wordt je niet vrolijk van.

Robert Kwak & Anton Stortelder / Hans Peeters Robert Kwak (links) en Anton Stortelder / Hans Peeters

Ruilverkaveling als grote boosdoener

Ik ben in gezelschap van Robert Kwak, Programmaleider Basiskwaliteit Natuur van Vogelbescherming en Anton Stortelder, landschapsecoloog en adviseur van Vogelbescherming.

“Vijftig jaar geleden zag het er hier heel anders uit,” legt Anton uit. “Een kleinschalig landschap, met afwisselend hooilanden, natte delen, greppels, ruige overhoekjes en overal meidoornheggen.”

Robert vult hem aan: “Dit was een echt weidevogelgebied, waar grutto’s en tureluurs broedden. Later zag je alleen nog kieviten en wulpen en nu hoor je ook geen graspieper of veldleeuwerik meer.”

Het verval begon in de jaren zeventig met de grootschalige ruilverkaveling. Heggen verdwenen, knotwilgen werden gerooid, drainage zorgden voor snelle ontwatering, kunstmest en pesticiden deden de rest. Zo ging het niet alleen in Zevenaar maar op heel veel plaatsen in ons land.

Het Broek / Hans Peeters Het Broek / Hans Peeters

Gewone vogels weer gewoon

Kwak en Stortelder zagen het fout gaan in het Nederlandse landschap. Robert Kwak: “Als in het landelijke gebied veldleeuwerik, boerenzwaluw en waterhoen achteruit gaan, weet je dat het niet deugt.”

Begin 2022 treedt de nieuwe Omgevingswet in werking. Provincies en gemeenten dienen met een gebiedsgerichte aanpak te komen, waarbij het natuurbelang ook buiten natuurgebieden moet worden gewaarborgd. Vogelbescherming pleit voor een minimum niveau waar onze omgeving aan moet voldoen, een 'basiskwaliteit natuur'.

In opdracht van de provincie Gelderland verrichtten Kwak en Stortelder een voorstudie in heel Oost-Gelderland. Voor de gemeente Zevenaar werkten zij dit verder uit. Uitgangspunt daarbij is om in de verschillende landschapstypen de algemene soorten te behouden of terug te brengen in het landschap. Anton Stortelder: “We hebben het dan niet alleen over vogels, maar ook over planten, insecten, zoogdieren, reptielen en amfibieën.”

Ze vullen elkaar aan: “Dat kun je doen via milieumaatregelen, landschapsinrichting en beheermaatregelen. Maar er zijn een aantal constanten waar we in heel Nederland mee worstelen. Denk aan waterbeheer en het gebruik van pesticiden. Als je ziet wat het laatste voor effect heeft op insecten en dus ook op vogels en planten, niet normaal. Om een minimale basiskwaliteit te bereiken zullen alle betrokkenen dus met elkaar om tafel moeten. Zowel boeren, burgers, waterschappen, natuurbeschermers en overheden. Dat wordt nog een hele uitdaging.”

Grasmus / Jelle de Jong Grasmus / Jelle de Jong

Goed voorbeeld…

De twee natuuronderzoekers constateren dat de gemeente Zevenaar haar natuurkwaliteit op een aantal plaatsen al redelijk op orde heeft. Zo bezoeken we de oeverwallen in Angerlo, waar knotwilgen en meidoornheggen bewaard zijn gebleven. “Hier broeden dan ook braamsluiper, roodborsttapuit en grasmus,” somt Robert Kwak op. “Dit is echt Basiskwaliteit Natuur,” vult Anton Stortelder aan.

Ten zuiden van Zevenaar bevinden zich de oude Rijnstrangen. Een kleinschalig landschap met een mozaïek van heggen en hagen, afgewisseld met plassen en dode rivierarmen. Een echt natuurgebied, maar desondanks merkt Anton op: “In de afgelopen warme zomer vielen zelfs hier plassen droog. Er zou dus meer rivierwater ingelaten moeten worden, dat zorgt ook meteen voor de nodige dynamiek. Het kan dus altijd beter.”

In het Zevenaarse Broek, waar we ons bezoek begonnen, valt nog heel wat te verbeteren. Robert Kwak: “Het landschap kan opnieuw aangekleed worden met bijvoorbeeld meidoornhagen en knotwilgen. Perceelranden kunnen ingezaaid worden met akkerkruiden voor insecten, veldleeuwerik en patrijs. Bovenal zal de waterstand omhoog moeten. Waar we eigenlijk naar toe willen is een kringlooplandbouw. Een ecologisch duurzame vorm van landgebruik, die goed is voor planten, dieren en mensen.”

Middelste bonte specht / Birdphoto Middelste bonte specht / Birdphoto

Landgoederen

In de gemeente Zevenaar bevinden zich ook een aantal landgoederen, zoals Huize Babberich, Landgoed Bingerden, Huis Sevenaer en Landgoed Halsaf. Deze kenmerken zich door oude loofbossen, waar onder andere middelste bonte specht, wielewaal, boomklever, groene specht, gekraagde roodstaart, tuinfluiter, kerkuil en steenuil broeden. Dit palet aan soorten geeft wel aan dat het op de landgoederen veelal goed zit. Door het voorkomen van een specifieke ondergroei van bijvoorbeeld bosanemoon en salomonszegel zijn ze ook floristisch interessant. Dit heeft weer een positief effect op insecten en dus ook op vogels.

Maar zelfs in dit soort schitterende gebieden kampt men met een te lage waterstand.

Hulp gevraagd

De komende jaren zullen gemeenten druk zijn met het invulling geven van de Omgevingswet. Daarbij moeten zij alle belangen in de gaten houden. Niet overal zullen zij voldoende zicht hebben en geïnformeerd zijn over de natuurwaarden in hun eigen gebied.

Robert Kwak: “We vragen vogelwerkgroepen en actieve vogelaars hun gemeente te wijzen op de voor vogels belangrijke plekken. Eventueel aan te bieden om een vogelinventarisatie te maken. En waar nodig de gemeente te wijzen op haar verplichting te komen tot een basiskwaliteit natuur.”

Symposium Basiskwaliteit Natuur

Op voorwaarde dat coronamaatregelen het toelaten, organiseert Vogelbescherming op 21 april 2021 in Cuijk het symposium Basiskwaliteit voor Natuur. Bedoeld voor ambtenaren, boeren, waterschappen, terreinbeheerders en iedereen die actief betrokken is bij natuur- en vogelbescherming. Wij houden u via deze website op de hoogte van hoe u zich kunt aanmelden.

Nederlandse vogels in hun domein

Tijdens het symposium Basiskwaliteit Natuur op 21 april zal Vogelbescherming het nieuw te verschijnen boek Nederlandse vogels in hun domein presenteren. Onder redactie van Robert Kwak en Jip Louwe-Kooijmans.

De 101 mooiste vogelkijkgebieden

Wie er graag op uittrekt, vindt in deze gids de mooiste gebieden met een grote kans om vogels te spotten. Met kaartjes, fiets- en wandelroutes en beschrijvingen van vogels die onderweg te zien zijn. 
Kom langs in onze winkel

of kijk in onze webshop

Blijf op de hoogte

Ontvang maandelijks de beste artikelen via de digitale nieuwsbrief. De beste tuintips, mooie vogels, nieuws over Vogelbescherming en vogels beschermen.

Aanmelden Vogels digitaal

Meer over

basiskwaliteit omgevingswet landbouwbeleid natuurbeleid hanspeeters gelderland

Deel dit bericht