Navigatie overslaan
Alle berichten

Eikenprocessievlinder / Shutterstock

Door Jeanet van Zoelen
Medewerker Vogelbescherming

Eikenprocessierupsen bestrijden: ervaringen van gemeenten

Geplaatst op 16 juli 2020

De Nederlandse gemeenten worstelen met de aanpak van de eikenprocessierups. Alhoewel sommige nog steeds insecticiden spuiten bij de bestrijding van deze jeukbult veroorzakende rupsen, begint elders het besef post te vatten: gif kan echt niet meer. Woerden en Winterswijk zetten in op meer biodiversiteit om de plaag in toom te houden. Hoe gaan ze te werk?
Arjen Poelmans

In een tijdperk waarin het aantal insecten schrikbarend hard afneemt, kan je eikenbomen waarop meer dan 400 verschillende soorten insecten leven, niet zomaar inspuiten met een bestrijdingsmiddel dat ál die dieren doodt. Sterker: dan wordt de kans op plagen alleen maar groter, want natuurlijk evenwicht is dan verleden tijd.

De gemeenten Woerden en Winterswijk weten dat en verhogen juist de biodiversiteit binnen hun gemeentegrenzen. Zo krijgen ook de natuurlijke vijanden van de eikenprocessierups een kans. Op die manier houden beide gemeenten de plaag in toom en beschermen hun burgers. Hoe gaan ze te werk? We vroegen het aan Arjen Poelmans (ecoloog gemeente Winterswijk) en Matthijs Hoes (groenbeheerder gemeente Woerden & Oudewater).

Wat zijn de voordelen van meer biodiversiteit in de gemeente?

Arjen: “Wij zetten in op het verbeteren van biodiversiteit. Daarin komt alles samen. Het helpt dieren en planten, heeft een gunstig effect op de gezondheid van onze inwoners, is een natuurlijke bestrijding van plagen - niet alleen de eikenprocessierups, ook in de landbouw - én: het houdt onze gemeente als Nationaal Landschap en met vier Natura 2000-gebieden mooi. De gemeente én de burgers zijn trots op Winterswijk en de bescherming van ons (cultuur)landschap met al haar soorten hoort bij onze geschiedenis.”

We moeten accepteren dat de eikenprocessierups er is en niet meer weggaat.

Arjen Poelmans, gemeente Winterswijk
Wulverhorstbaan in Woerden: gazon maakte plaats voor ruige, bloemrijke bermen.
Matthijs Hoes

Hoe pakt Woerden de biologische bestrijding van de eikenprocessierups aan?

“We hebben eerst het maaibeheer aangepast”, zegt Matthijs. Voorheen was 90 procent gazon, op veel plekken hebben we daar ruige bermen van gemaakt. En we hebben samen met een ecologisch adviesbureau lijsten opgesteld van planten- en boomsoorten met ecologische waarde die we graag terugzien. Lange lanen met bomen van één soort planten wij liefst niet meer aan. We weren eiken niet, maar kijken goed waar we ze neerzetten. Ook gebruiken wij vaak kruidenrijke mengsels bij de aanleg van grasvelden en poten we bloembollen. Verder hebben we samen met IVN Woerden nestkasten opgehangen.”

“We gebruiken ook nematoden, maar alleen in gebieden met een hoog risico en zuigen rupsen weg op overige locaties. We stimuleren burgers om een steentje bij te dragen, bijvoorbeeld met subsidies voor groene daken. We hebben eens een hele straat groen en natuurvriendelijk ingericht toen er een nieuwe riolering werd aangelegd. Dan geef je als gemeente het goede voorbeeld en zie je de tuinen in de loop der jaren mee veranderen.”

IVN Woerden hielp bij het ophangen van mezen nestkasten.

En Winterswijk?

“Maaien en afvoeren zodat de bermen verschralen doen we al sinds jaar en dag”, vertelt Arjen, “al gebeurt het nu ook op steeds meer plaatsen. Daarbij hebben we dit jaar 1500 nestkasten in het buitengebied geplaatst en honderden kasten uitgedeeld aan bewoners. Dat was een groot succes. We hebben een hele campagne om bewoners mee te laten doen met het vergroten van de biodiversiteit.

Concrete mogelijkheden voor inwoners zijn: bloemrijke tuinen, nestkasten voor vogels en vleermuizen, insectenhotels, takkenhopen en kunstlicht beperken. Eigenlijk vergelijkbaar met wat de gemeente doet, maar dan in eigen tuin.”

“Verder zit landschap en biodiversiteit in zowel bestemmingsplannen als in de vergunningverlening verwerkt. Als je iets doet in het buitengebied dat leefgebieden beïnvloedt, moet je er ook wat tegenover stellen. Ook beginnen we met natuurinclusief bouwen en we hopen dat meer partijen volgen.

Een voorbeeld: we hebben samen met de ijsvereniging een ijsbaan aangelegd, met daarbij een poel, een houtsingel en een bloemenrijk grasland als plusjes voor de omgeving. We laten ook holle bomen staan, als plek voor vleermuizen, je kunt ze toppen dan is het veilig.” 

“We doen daarnaast aan biologische bestrijding met Xentari (een bacteriepreparaat), maar alleen op de overlastlocaties en rekening houdend met de kaart van de Vlinderstichting.”

Winterswijk: maaien en afvoeren, zodat de bermen verschralen: leefgebied voor natuurlijke rups-vijanden.

Biologische opties bij het bestrijden van eikenprocessierupsen
(Bron: www.vlinderstichting.nl)

  • Preventieve bestrijding met bacteriepreparaat (zoals Xentari)
  • Preventieve bestrijding met aaltjes (nematoden)
  • Ophangen nestkasten insectenetende vogels
  • Ophangen vleermuiskasten
  • Stimuleren natuurlijke vijanden (zoals sluipwespen)
  • Uitzetten natuurlijke vijanden
  • Bloemen en biologische bloembollen zaaien of planten
  • Beplanting onder eiken aanpassen
  • Bermbeheer gericht op meer biodiversiteit
  • Wegzuigen nesten eikenprocessierupsen
  • Gebruik feromoonvallen

Jullie willen een zo groot mogelijke soortenrijkdom, maar gebruiken toch nematoden of Xentari, middelen die ook andere insecten doden. Waarom?

“Vorig jaar hebben we op een aantal locaties níet preventief bestreden”, verklaart Arjen. “Het gevolg was een enorme overlast voor bewoners. Door op deze locaties Xentari te gebruiken, is de overlast vele malen minder. Wij en de bewoners weten dat het middel neveneffecten heeft, maar de gezondheidsklachten maken dat het soms niet anders kan.”

Matthijs: “Op de lange termijn willen we naar een natuurlijk evenwicht, maar op de korte termijn zullen we soms de overlast moeten beperken. Er zijn natuurlijk mensen die zeggen dat we te weinig doen voor biodiversiteit. Aan de andere kan zijn er ook mensen die zeggen dat we te veel doen. Het maaibeheer is een mooi voorbeeld. Als je gaat van strak gazon naar twee keer per jaar maaien, of als je rietkragen ineens laat groeien, dan geeft dat een ander beeld en krijg je klachten. We leggen natuurlijk uit met welke gedachte we dit doen, maar sommige inwoners moeten hieraan wennen, die willen gewoon hun uitzicht behouden.”

Arjen: “We zien in Winterswijk dat gemeentelijke bermen nu soms worden onderhouden door particulieren. Die maaien het zelf maar wekelijks netjes kort als de gemeente het niet doet. Ha, ha, super betrokken, maar daar moeten we beter uitleggen waarom we niet maaien.”

Doe telkens een stapje meer voor biodiversiteit, zodat iedereen langzaam kan wennen.

Matthijs Hoes, gemeente Woerden
Nematoden in gebieden met een hoog risico en rupsen wegzuigen op overige locaties.

Evalueren jullie de maatregelen?

In Woerden onderzoekt Matthijs de mogelijkheden om een meetnetwerk op te zetten voor de biodiversiteit. “Ik weet bijvoorbeeld hoeveel bloemrijke bermen we nu hebben en dat is positief, maar zitten de insecten waarvoor we dit doen er ook echt? De gemeenteraad maakt er geld voor vrij en wil weten wat het effect is. Er zijn zat lokale vrijwilligerswerkgroepen met voldoende kennis, maar er moet wel iemand zijn die het geheel kan coördineren.”

In Winterswijk zijn de nestkasten afgelopen jaar steekproefsgewijs onderzocht: de schatting is dat circa drie kwart van de kasten bezet was. Er is echter geen onderzoek uitgevoerd naar het effect van al die broedende vogels op de eikenprocessierups. ”Wij evalueren niet zelf. We laten ons daarin leiden door de landelijke onderzoeken van het NIOO en het Kennisplatform Processierups. We staan ervoor open om daarin mee te draaien.”

Hoe Vogelbescherming denkt dat het kan

Vogelbescherming en de Vlinderstichting zijn bij de aanpak van de eikenprocessierups voorstander van het stimuleren van de natuurlijk vijanden op allerlei manieren. Bijvoorbeeld het natuurvriendelijk beheer van bermen en groenstroken en het stimuleren van meer bloeiende planten in tuinen en plantsoenen. Want als er bloemen onder en nabij de eikenbomen staan, komen er meer natuurlijke vijanden (insecten en vogels) en is de kans op plaagvorming kleiner. Daarbij het ophangen van nestkasten voor vogels en vleermuizen die de rupsen eten.

Eikenprocessierupsen hebben verder voorkeur voor losstaande bomen zonder veel ondergroei. Als terreinbeheerders zorgen voor meer hoger opgaande plantengroei en struiken, hebben de rupsen minder goede voortplantingsplekken. 

Op plekken waar er groot risico is voor de bevolking, kunnen nesten op een veilige manier worden weggehaald (door bijvoorbeeld fixeren en afzuigen). Eventueel kan de gemeente plekken met veel nesten tijdelijk afsluiten voor publiek en daarbij duidelijke informatie geven over de risico’s. Het preventief bestrijden met de biologische middelen zoals aaltjes of een bacteriepreparaat (Xentari) liefst alleen kleinschalig, in uitzonderlijke gevallen, als de andere methoden niet mogelijk zijn. Gemeenten kunnen een onderbouwde afweging maken, op basis van de Beheerkaart Eikenprocessierups, die de Vlinderstichting gratis ter beschikking stelt.

Checklist Vogelvriendelijk Bouwen

De Checklist Groen Bouwen biedt hulp bij effectief 'vergroenen'. We helpen iedereen op weg die zich bezig houdt met nieuwbouw, renovatie, projectontwikkeling of planvorming. Grote partijen, maar ook particulieren met een eigen huis.

Start de checklist

Bouw natuurinclusief

Goed stedelijk groen zorgt voor verkoeling in de zomerhitte, zuivert de lucht en biedt volop ruimte aan mede-stadsbewoners, zoals huismus, gierzwaluw, merel of gewone dwergvleermuis. Kijk voor inspiratie en oplossingen op

natuurinclusiefbouwen.nl

Meer over

jeanetvanzoelen eikenprocessierups biodiversiteit stad bestrijdingsmiddelen

Deel dit bericht