Alle berichten

Door Ruud van Beusekom
Medewerker Vogelbescherming Nederland

Alle vogels van Nederland in kaart gebracht

Geplaatst op 4 december 2018

De Vogelatlas van Nederland is gepresenteerd! Zo’n 2100 vogelaars brachten tijdens 2013-2015 de Nederlandse broedvogels én wintervogels in kaart. Jouke Altenburg en Harvey van Diek coördineerden het omvangrijke veldwerk voor dit project van Sovon Vogelonderzoek Nederland. Leden van Vogelbescherming droegen ruimhartig bij aan de financiering van de Vogelatlas en Vogelbescherming 'leende' Jouke uit aan Sovon voor deze monsterklus.

Voor mij zitten twee mannen te glimmen van trots als zij het hebben over de nieuwe Vogelatlas. Het is toch wel een beetje hún atlas, hoewel zij steeds benadrukken dat die vooral het resultaat is van het veldwerk van alle vrijwillige waarnemers, die vaak voor dag en dauw op pad waren. Namen van vele collega’s van Sovon vliegen over tafel: “Vergeet die niet te noemen! Zonder bijvoorbeeld Erik van Winden en Gerard Troost, verantwoordelijk voor de automatisering, was dit nooit gelukt!”

Harvey van Diek (links) en Jouke Altenburg

Sovon brengt al heel lang de vogels van Nederland in kaart. Ook is er de mooie site waarneming.nl. Was het nodig dat juist deze atlas er kwam? We weten toch alles al over de verspreiding van vogels?

“Ho, ho!”, klinkt het in koor. Jouke legt uit: “Bij waarneming.nl zie je vooral waar de waarnemer is geweest en wat hij daar gezien heeft. Vogelaars gaan toch graag naar gebieden waar je leuke vogels kunt zien. Maar voor de Vogelatlas zijn ook minder interessante gebieden bezocht, zoals bedrijventerreinen. Bovendien gaat het bij een atlas vooral over algemene vogels. Daar weten we de trends wel van, maar te weinig over verspreiding en dichtheden. Het blijkt dat er hierin heel subtiele verschuivingen plaatsvinden, die we zonder landelijk dekkend onderzoek niet zouden opmerken.”

Hoe onderscheidt de Vogelatlas zich van de vorige atlas van 2002?

“De vorige atlas betrof alleen de broedvogels”, aldus Harvey. “En daarvoor, in de jaren tachtig, hebben we een jaarrond-atlas uitgebracht. Nu hebben we broedvogels én wintervogels onderzocht, op een vergelijkbare wijze als voor de broedvogelatlas van 2002, in drie jaar tijd. Hierdoor zijn de gegevens van de broedvogels goed vergelijkbaar.”

Je hebt de waarnemers gevraagd om drie jaar lang zowel broedvogels als wintervogels te tellen, om zomer en winter op pad te gaan. Is dat niet wat veelgevraagd?

Harvey: “De meeste vogelaars hebben het veldwerk voor een atlasblok – van 5 bij 5 kilometer – in één jaar afgerond. Maar de nodige waarnemers waren zo enthousiast dat ze ook in de andere jaren mee hebben gedaan aan het onderzoek. Want die atlas moest af! Daardoor hebben we nu van elk atlasblok informatie. De atlas geeft hierdoor een betrouwbaar beeld van de verspreiding en dichtheden van vogels.”

Jouke: “De animo was groot om mee te doen. Er waren wel interessante verschillen. Zo heeft men in Oost-Brabant een vliegende start gemaakt en was in één jaar tijd al meer dan 40% van deze regio onderzocht! Maar in dunbevolkte delen van het land wonen ook minder vogelaars, en die zijn al zo druk met vogels tellen. Zij hebben steun gekregen van enthousiaste vrijwilligers, die uit andere delen van het land werden ingevlogen.”

Was het atlasproject niet te moeilijk om aan mee te doen? Lukte het om nieuwe tellers aan te trekken?

Harvey: “Het korps tellers is eerlijk gezegd wel aan het vergrijzen. Veel tellers hebben ook al aan de vorige atlassen meegewerkt. Een kleine groep vogelaars heeft bovendien ook heel veel atlasblokken onderzocht. Opvallend is wel dat er nu veel meer vrouwen meegedaan hebben. Dit past in de trend dat steeds meer vrouwen vogels gaan kijken.” Jouke geeft toe dat het atlasproject wel ervaring met vogelherkenning vraagt en niet geschikt is voor beginners. “De methode was niet moeilijk, maar je moest er wel even goed induiken en de handleiding goed lezen.” Harvey: “Op veel plaatsen werden ook praktijkbijeenkomsten georganiseerd door de zogenoemde Atlasdistrictscoördinatoren. Dat hielp echt om tellers te ondersteunen en de telmethode uit te leggen.”

Er is veel veranderd; zo zijn de bosvogels toegenomen en de Cetti's zanger nam zelfs explosief toe.

Harvey van Diek, Sovon

En je zag op de site van de Vogelatlas al heel snel resultaten…

“Ja! Al in het tweede jaar zag je de kaarten van de vogelsoorten zich vullen. Het gaf bovendien een stimulans aan het veldwerk en lokte ook discussie uit. Klopte het verspreidingsbeeld van glanskop en matkop, die sterk op elkaar lijken, in die bepaalde regio eigenlijk wel?" Jouke benadrukt het belang van de goede samenwerking met de coördinatoren. “Naar aanleiding van hun signalen uit het veld konden wij zaken als de invoer op de site verbeteren. En we konden laten zien waar nog gaten in het veldwerk zaten.”

Jullie hebben zelf ook veel veldwerk gedaan. Wat is er zo leuk aan ‘atlassen’?

“Het idee dat je met 2000-plus vogelaars werkt aan één eindproduct was voor mij heel motiverend”,  zegt Harvey. “Ik heb ook het atlasblok onderzocht waar ik zelf in woon. Ik ben in elke uithoek geweest om de vogels te vinden die er voorkomen, dat was de uitdaging.” Jouke: “Je denkt dat je je omgeving goed kent, maar voor de atlas kom je op plekken waar je nog nooit was geweest.”

Harvey: “Niet alleen dicht bij huis, maar ook elders in het land. Dat levert verrassingen op. Zo zag ik tijdens een telling een zwarte ibis langs vliegen. Dat zijn gedenkwaardige momenten.”

Jouke, lachend: “Mijn allereerste waarneming voor de atlas was die van een raaf!” Harvey imiteert perfect een roepende raaf. Zo buitelen de anekdotes van beide heren over elkaar heen en belanden we bij de vogels.

De Vogelatlas is er nu. Zijn er als we het hebben over de vogelstand grote verschillen te zien met de vorige atlassen?

“Er is veel veranderd”, stelt Jouke vast. “Zo zijn bosvogels toegenomen. Sommige veranderingen werden in de vorige atlas uit 2002 zelfs al voorspeld: bijvoorbeeld dat het broedgebied van de boomklever zich verder zou uitbreiden naar onder andere Drenthe! Maar er zijn ook heel verrassende ontwikkelingen die we juist door het atlasonderzoek te weten zijn gekomen. Neem de staartmees. Die blijkt op de hoge gronden van Nederland te zijn afgenomen, maar in laag Nederland juist toe. En de geelgors neemt in Brabant af, maar in Noord-Nederland toe.” Harvey: “En er zijn natuurlijk een paar hoogtepunten te noemen: de vestiging van zeearend en kraanvogel. De explosieve toename van Cetti’s zanger en middelste bonte specht. Dat die laatste zo zou toenemen had dertig jaar geleden niemand durven voorspellen.” Jouke: “En die Cetti’s zanger zagen we gewoon tijdens het atlasproject Nederland veroveren!"

Dit artikel verscheen eerder in het ledenmagazine Vogels.

 

Vogelatlas

De Vogelatlas van Nederland toont de veranderingen en laatste stand van zaken met betrekking tot vogelpopulaties. Een fraai naslagwerk met veel foto's, kaartjes en grafieken. Onmisbaar voor zowel de algemene vogelliefhebber als professional. 590 pag. Groot formaat. € 59,95 (leden € 53,95), verkrijgbaar in onze winkel en webshop.

Help vogels van de Rode Lijst

Ons land telt 196 broedvogels en maar liefst 87 soorten staan er op de Rode Lijst. Dat is bijna de helft! Gelukkig is er ook positief nieuws: beschermen werkt. Met uw gift steunt u de verbetering van leefgebied voor vogels van de Rode Lijst. 

Doneer nu

Verder lezen .... in Vogels

Vogels is het tijdschrift voor onze leden, met prachtige fotoreportages en opmerkelijke verhalen. Een scala aan groot en klein nieuws, over vogels, kijk- en excursietips en nog veel meer. Word lid en ontvang
Vogels 6x per jaar of

vraag een proefnummer aan

Meer over

ruudvanbeusekom sovon joukealtenburg vogelatlas

Deel dit bericht

Gerelateerde items

Populair