Koekoek

Cuckoo, Cuculus canorus - Koekoeken (Cuculidae)

Rode lijst

Koekoeken leggen hun eieren in de nesten van zogeheten waardvogels, gedrag dat overigens ook bij andere soortgroepen zoals zoogdieren en insecten wordt aangetroffen. Een vrouwtjeskoekoek specialiseert zich (vanuit haar afstamming) op een bepaalde vogelsoort of -familie. Zo zijn er heggenmus-koekoeken, karekiet-koekoeken en kwikstaart-koekoeken. De eieren lijken zeer sterk op die van de waardvogel en zijn vaak alleen door kenners te onderscheiden.

Herkenning

Het geluid van de koekoek is van ver te horen. Heeft spitse vleugels en een lange staart. Vliegt met een snelle vleugelslag waarbij de vleugels nauwelijks boven het lichaam uitkomen. De koekoek zit vaak op een open plek met afhangende vleugels en nauwelijks zichtbare poten. Mannetjes hebben een effen blauwgrijze borst, kop en bovenzijde. De witte buik met zwarte bandering is scherp gescheiden van de blauwgrijze borst. Het kleed van vrouwtjes kent twee varianten, een grijze en een bruine. De grijze variant is grotendeels hetzelfde als dat van mannetjes maar de borst heeft een beige tint en is gebandeerd. De bruine vorm heeft een roestbruine bovenzijde en borst en is vaak over het gehele lichaam gebandeerd. Juveniel heeft een witte vlek achter op zijn kop.

Geluid

Alleen man roept sonor koe-koek, vrouw heeft een hinnikende triller.


32-33 cm, spanwijdte 66 cm


Deze soort lijkt op:


Leefwijze

Broeden

Broedt vanaf mei. Koekoeken leggen één of enkele eieren in de nesten van andere vogels, de waardvogels, in totaal kan dat bij zo'n 25 nesten gebeuren. Tegenwoordig vormen kleine karekiet, heggenmus, graspieper, witte en gele kwikstaart de belangrijkste 'pleegouders'. Eieren lijken op die van de waardvogel. Het vrouwtje haalt een ei van de waardvogel uit het nest en daarvoor in de plaats komt het eigen ei. Het koekoeksjong werkt de andere eieren of kuikens uit het nest en verlaat het nest na zo'n 17-18 dagen. Dan wordt hij nog 2 à 3 weken gevoerd door de veel kleinere waardvogels.

Leefgebied

Koekoeken komen in diverse halfopen landschappen voor, met de hoogste dichtheden in moerassen, duinen en oude cultuurlandschappen. Ze speuren vanuit hoge uitkijkposten naar nesten van geschikte waardvogels. Heggenmussen, rietzangers, karekieten en kwikstaarten zijn favoriete soorten. Het zijn dan ook vooral de leefgebieden van deze soorten - moeras, platteland, duinen, heide, maar ook buitenwijken en parken - waar koekoeken te vinden zijn.

Voedsel

Grotendeels rupsen (ook harige soorten!), aangevuld met insecten en ook wel eieren van andere vogels, zoals van de waardvogels. De harige rupsen zijn giftig en worden niet door andere vogels gegeten. Maar de koekoek heeft geen last van het mierenzuur door een dikke, beschermende laag op zijn maagwand, die afgestoten en vervangen kan worden. Van de haren maakt hij een braakbal.

Vogeltrek

Overwinteren in tropisch Afrika, zoals Congo en Angola, via een aantal tussenstops trekken ze daarheen. Koekoeken trekken in zuidwestelijke tot zuidoostelijke richting weg naar Afrika. Sommige vogels vliegen daarbij via Spanje over de Straat van Gibraltar, andere nemen de route over Italië. Koekoeken uit Wit-Rusland gaan via Turkije en Egypte. In Nederland keren ze terug rond half april. Volwassen koekoeken trekken weg na de eileg in juni/juli, jonge vogels veel later, in september en oktober.


Verspreiding en aantal

vrij talrijke broedvogel | wegtrekkend | doortrekker in vrij klein aantal

jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec

Tussen 1960-2004 vond een halvering plaats, vanaf 1990 ging het hard achteruit. Laatste tien jaar een stabilisering en toename.

Aantallen in Nederland

Aantal broedparen 6000-8000 (in 1998-2000)
Geschat maximum aantal overwinteraars/doortrekkers vrij groot aantal

Bron: Sovon Vogelonderzoek Nederland

Meer weten over trends? Kijk op sovon.nl.

Waarnemingen

Meer waarnemingen op Waarneming.nl

Kijktip

Vooral in duinen en moerasgebieden te vinden. Let op de kenmerkende roep.

In Europa

De koekoek komt in vrijwel geheel Europa voor, maar het broedgebied strekt zich uit van Europa / Noord-Afrika tot aan China en Japan.

Meer informatie


Bescherming

De oorzaken van de afname van de koekoeken zijn complex. Waar het met waardvogels slecht gaat, neemt ook de koekoek in aantal af. Tapuiten en gekraagde roodstaarten zijn op veel plaatsen als broedvogel verdwenen, andere zoals graspiepers in aantal afgenomen. Ook de afname van veel vlindersoorten - koekoeken eten rupsen - is nadelig voor deze soort. Maar andere waardvogels zijn in aantal toegenomen. Koekoeken profiteren van de bescherming van moerasgebieden en bijvoorbeeld heidebeheer gericht op vlinders. Over problemen in de winterkwartieren is nog weinig bekend.

De koekoek staat op de Rode Lijst van Nederlandse broedvogels. Rode Lijsten bevatten soorten die bedreigd worden of kwetsbaar zijn. Rode Lijsten hebben geen officiële juridische status, maar hebben in de praktijk wel een belangrijke signaleringfunctie. Voor deze soorten geldt een hogere prioriteit bij het nemen van actieve beschermingsmaatregelen, bijvoorbeeld door hun leefgebieden te verbeteren. Download het Basisrapport voor de Rode Lijst Vogels volgens Nederlandse en IUCN–criteria.

Wat wij doen

Vogelbescherming maakt zich sterk voor gezonde leefgebieden voor vogels. Daar profiteren koekoeken van, én de vogels die ze opzadelen met hun ei en jong. Voor een natuurrijker platteland voeren we campagne via Red de Rijke Weide, aan betere moerasgebieden hebben we vanaf 2000 bijgedragen via het Beschermingsplan Moerasvogels. Onze vrijwillige WetlandWachten waken over de kwaliteit van de wetlands van Nederland en rapporteren daar regelmatig over.

Wat kunt u doen

Vogelaars kunnen bijdragen door vogels te tellen voor Sovon Vogelonderzoek Nederland, zo blijven we de vinger aan de pols van de vogelstand in Nederland. Voor specifieke gebieden zoekt Vogelbescherming vrijwillige WetlandWachten.

Meer weten?

Actuele berichten

Downloads


Wet- en regelgeving

De koekoek is een beschermde inheemse diersoort. Net als alle andere vogels die van nature in het wild in Nederland voorkomen zijn koekoeken beschermd op grond van de Europese Vogelrichtlijn. De bescherming van de koekoek is in Nederland geregeld in de Flora- en faunawet.

Algemene regels

De Flora- en faunawet bevat een aantal verboden handelingen die van toepassing zijn op alle inheemse vogels, waaronder de koekoek. Deze verboden gelden in heel Nederland. De wet verbiedt:

  • het doden, verwonden, vangen (artikel 9)
  • het opzettelijk verontrusten (artikel 10)
  • het beschadigen, vernielen, uithalen, wegnemen of verstoren van nesten, holen of andere voortplantings- of vaste rust- of verblijfplaatsen (artikel 11)
  • het zoeken, rapen, uit het nest nemen, beschadigen of vernielen van eieren (artikel 12)
  • het bezit, het vervoer en de handel in de vogels dan wel eieren, nesten of producten daarvan (artikel 13)

Uitzonderingen op de verboden zijn onder strikte voorwaarden mogelijk. Daarvoor is een ontheffing of een vrijstelling nodig.

Bijzondere regels

Er zijn geen natuurgebieden voor deze soort aangewezen op grond van de Natuurbeschermingswet 1998.

Meer weten?

© Foto's: AGAMI   © Illustraties vogels: Elwin van der Kolk   © Video's: Natuur Digitaal