Zeevogelkliffen: leven op het randje

In Noord-Europa zijn tal van plaatsen waar je getuige kunt zijn van het ruige zeevogelleven. Afgelopen voorjaar reisden we naar IJsland, waar zich rondom spectaculaire zeevogelkliffen bevinden. De papegaaiduiker is de mascotte van alle klifvogels. Met zijn kleurrijke snavel, onschuldige oogopslag en koddige manier van bewegen, is hij de lieveling van iedere IJslandreiziger. Vraag een willekeurige toerist of hij al vogels gezien heeft en grote kans dat hij reageert met ‘jazeker, puffins’. De Engelse naam voor papegaaiduiker is wijd en zijd bekend.

Boven op een klif is vaak een toplaag van aarde of veen aanwezig. Ideaal voor de papegaaiduiker om zijn nest in te graven. Een pijp van één tot drie meter lengte met aan het einde een ruimere holte. Vaak gebruiken papegaaiduikers konijnenholen of nestholtes van pijlstormvogels. Zijn die niet aanwezig, dan moet hij zelf aan het werk. Met de krachtige snavel en zwemvliezen met lange nagels graven zowel mannetje als vrouwtje in enkele dagen een volwaardige nestpijp.

Hun nestkom bekleden ze met gras en wieren. Het ene ei wordt in 40 tot 42 dagen uitgebroed. Is de geboorte een feit, dan vliegen beide ouders af en aan met visjes. Ze kunnen wel tien of meer zandspieringen in de snavel klemmen. Het zijn niet alleen uitstekende vissers, maar ook uitmuntende zwemmers.

Een jonge papegaaiduiker blijft ongeveer 50 dagen in het donkere nesthol. De ouders vertrekken al 10 dagen eerder naar zee. Door honger gedreven kruipt het jong naar buiten en laat zich van grote hoogte in zee vallen. Dit gebeurt meestal ’s nachts en de ouders wachten hun oogappel op. Het jong kan nog niet vliegen en gedrieën zwemmen ze met andere papegaaiduikergezinnen richting visrijke wateren.

Het jong blijft de eerste jaren op zee, terwijl zijn monogame ouders volgend jaar terugkeren naar hetzelfde nest. Wij bezochten papegaaiduikers op Ingólfshöfdi, een onbewoond schiereiland aan de zuidkust; bij Borgarfjördur in het oosten en Látrabjarg, 12 kilometer lange zeevogelkliffen in het uiterste noordwesten van IJsland.

Op het eerste oog lijkt een zeevogelkolonie een wanordelijke janboel. Niets is minder waar. Van boven naar beneden heeft elke soort zo zijn favoriete nestplek. Zo broeden noordse stormvogels meestal bovenaan in een nis of op een richel. Je ziet ze in de bekende kolonies, maar ook tegen steile berghellingen en in de buurt van grote watervallen.

Noordse stormvogels zijn meer op zichzelf en broeden niet als papegaaiduikers in kolonies. Ze hebben graag wat meer ruimte om zich heen. Benader je een noordse stormvogel te dichtbij, dan heb je kans dat hij zijn maaginhoud over je uitspuugt. Een stinkende ervaring. Niet doen dus.

Ook boven in de zeevogelkolonie broeden drieteenmeeuwen. Ze metselen hun nesten verspreid tegen de kliffen en leggen twee eieren. In tegenstelling tot andere meeuwensoorten blijven jonge drieteenmeeuwen vijf tot zeven weken in het nest. Pas als ze kunnen vliegen verlaten ze de veilige thuisbasis. Zouden ze eerder het nest verlaten dan kukelen ze eenvoudigweg naar beneden. Drieteenmeeuwen zijn luidruchtig en nadrukkelijk aanwezig. Hun ‘kittiwake-kittiwake’ – de Engelse benaming – klinkt vaak en veel van alle kanten.

Bovenaan en halverwege een klif bevinden zich vaak smalle richels waarop zeekoeten en alken broeden. Ze zitten schouder aan schouder, soms met honderden bijeen. Het ene ei houden ze tussen de poten geklemd om uit te broeden. Bij het afwisselen van de wacht kan het ei enkele momenten onbeheerd liggen. Daar het grote ei priktolvormig is, rolt het niet naar beneden maar draait het om de eigen as.

Als het jong na 28-30 dagen uit het ei kruipt, blijft het nog een week of twee tegen de ouder aan zitten. Daarna laat het zich van grote hoogte in zee vallen. Sommige zeekoeten hebben een witte oogring, waardoor het lijkt alsof ze een bril dragen. Deze gebrilde zeekoet is geen aparte soort, maar een afwijkende vorm. Wel een afzonderlijke soort is de dikbekzeekoet, die op enkele plaatsen in IJsland broedt.

Onderaan de voet van de kliffen, op de rand met de branding vinden kuifaalscholvers, aalscholvers en zwarte zeekoeten hun domicilie. Die laatste leggen hun twee eieren in een spleet tussen de rotsen. Tot 1844 leefde op het onbewoonde eilandje Eldey voor de zuidwest kust van IJsland het laatste paar reuzenalken. Vulkaanuitbarstingen en stropers decimeerden het aantal reuzenalken, een uitvergrote weergave van de gewone alk. Het laatste paar leefden dus op Eldey en werd daar vermoord. Wat rest is een standbeeld op de vaste wal, waarbij de bronzen vogel uitkijkt op Eldey.

Ook echte klifbroeders zijn jan-van-genten, hoewel deze grote ranke zeevogels bij voorkeur elkaars gezelschap opzoeken. Ze broeden op verlaten eilandjes, waar ze op snavellengte afstand van elkaar zitten. Wij bezochten de kolonie op het schiereiland Langjanes in het uiterste noordoosten. De kolonie bevindt zich op de top van een steile afgeplatte rotszuil. Het is met 600 paar de op een na grootste broedkolonie van IJsland. Terwijl de wind om de rotsen giert, duiken jan-van-genten van grote hoogte de zee in om te vissen. De andere helft van de kolonie zit op het nest geduldig het ene ei uit te broeden.