Vogels met opvallende veergeluiden

Vogels die niet alleen geluid maken met hun stembanden of snavel, maar ook met hun veren, communiceren vaak met deze ‘veergeluiden’. Bijvoorbeeld over hoe sterk of anderszins aantrekkelijk ze zijn, over territoria, gevaar, rangorde of om contact te houden. Meestal zitten de vreemd-vormige (of juist heel normale) veren waarmee ze die bijzondere geluiden maken in hun vleugels of staart.

Hieronder: drie vogels wiens veergeluid je in Nederland kunt horen en drie vogels van ver weg, die de veergeluiden tot op fascinerende hoogte hebben geperfectioneerd.

In het voorjaar - vooral in de schemering - hoor je het van heinde en verre in natte graslanden en gemaaid rietland en het klinkt als een zacht blatende geit. Ra, ra, wat is het? Dit is de… hemelgeit, beter bekend als de watersnip: een in Nederland zeldzame geworden weidevogel. Het mannetje heeft een opvallende baltsvlucht, waarbij hij in een schuine hoek omlaag duikt en zijn buitenste staartveren spreidt. Die zijn wat smaller, stijver en asymmetrisch van vorm. De luchtstroom laat deze veren trillen, wat het blatende, brommende geluid veroorzaakt. Het heeft vrijwel dezelfde functie als zang bij zangvogels: het mannetje bakent zijn territorium ermee af en probeert indruk te maken op een vrouwtje.

Als knobbelzwanen overvliegen, klinkt een ritmisch, fluitend, suizend geluid dat wordt veroorzaakt door de vleugels. Het is typisch voor deze soort en het draagt tot wel twee kilometer, dus je hoort ze vaak voordat je ze ziet. Knobbelzwanen zijn zwaar en hebben enorme vleugels, met grote, stijve veren. Tijdens hun trage, krachtige vleugelslag ontstaat daarom flinke luchtverplaatsing langs de veren en deze luchtstroom veroorzaakt het suizen. Het zijn geen speciale veren, het geluid ontstaat simpelweg door de massa van de vogel en vorm van de vleugels. Handig is het wel: de zwanen weten op die manier goed van elkaar waar ze zijn tijdens het vliegen. Het geluid heeft eigenlijk de functie van een contactroep overgenomen.

Houtduiven ‘klappen’ met hun vleugels, je kunt het goed horen als ze plotsklaps opvliegen. Ze maken dit geluid doelbewust door een zeer krachtige, abrupte vleugelslag boven het lichaam in een specifieke hoek. Dit doen ze uiteraard niet tijdens een normale vlucht, dat kost alleen maar energie. Ze hebben krachtige borstspieren om een flinke klap! te produceren. Houtduifmannen maken klapwiekend indruk op vrouwtjes en schrikken rivalen ermee af. Is dreigen niet genoeg, dan schromen ze niet om over te gaan tot het uitdelen van een paar rake klappen óp de tegenstander. Ze zetten het klappen ook vriendelijker in: om alarm te slaan als ze een roofdier zien. Door het plotselinge, harde geluid, schrikken predatoren én soortgenoten.

De stompveermanakin is zo’n tien centimeter groot en leeft op de hellingen van het Andesgebergte in Colombia en Ecuador. Het is een superspecialist als het gaat om veergeluid. Het mannetje maakt een zoemend, zingend geluid. Hij heeft hiervoor aan iedere vleugel een sterk aangepaste, verdikte veer. Tijdens extreem snelle vleugeltrillingen schrapen de twee veren langs elkaar en werken als het ware als strijkstok en snaar. Om deze herhalende belasting aan te kunnen, heeft de stompveermanakin massieve vleugelbotten ontwikkeld. Dit in tegenstelling tot de meeste vogels, die juist holle, lichte botten hebben om gemakkelijker te kunnen vliegen.

Wat bizar is: door de aanpassingen die nodig zijn om het veergeluid te maken, kunnen de vogels minder goed vliegen en zijn dus kwetsbaarder. Dat lijkt niet gunstig. Waarom niet gewoon zingen of iets ‘normaals’ wat andere vogels doen? Het komt door de strenge voorkeur van de vrouwtjes voor deze veergeluiden. Ze kiezen de mannetjes op toonhoogte, duur en stabiliteit van het geluid. Zonder dit veergeluid komen er simpelweg geen nakomelingen.

Nog een vogel met een uitbundig baltsritueel - inclusief veergeluid - is Anna’s kolibrie, die vooral leeft aan de westkust van de Verenigde Staten en Canada. Mannetjes van Anna’s kolibrie trekken, naast hun zang, vooral de aandacht met spectaculaire duikvluchten. Ze stijgen op tot zo’n 35 meter en storten zich steil naar beneden in de richting van het beoogde vrouwtje, maar soms ook een andere vogel… Tijdens de balts hoor je onder meer een korte fluittoon, precies op het moment dat hij uit de duikvlucht omhoog trekt. Hij spreidt zijn staart abrupt, lucht stroomt langs specifieke buitenste staartveren, die gaan trillen en maken de heldere fluittoon. Elk mannetje herhaalt de duik tientallen keren en de vrouwtjes beoordelen onder andere toonhoogte, timing en kracht.

Het mannetje auerhoen is, met zijn 80 tot 115 cm, een van de grootste hoenderachtigen ter wereld. Ze leven in Scandinavië en noordwestelijk Rusland. De mannen ontmoeten elkaar aan het eind van de winter op vaste baltsplaatsen om voor vrouwelijke gunsten te strijden. Ze lopen met geheven koppen en afhangende vleugels, terwijl ze pronken met hun opgezette staart en luidruchtig hun baltszang zingen. Zwaar, dof vleugelgeroffel versterkt soms de voorstelling als geheel. Het klinkt massief en diep en wordt veroorzaakt door de brede, krachtige vleugels, die per slag veel lucht verplaatsen. Doordat ze hun lichaamsgrootte ermee hoorbaar maken, kan het vleugelgeroffel ook dreigend zijn en mogelijk een rol spelen bij de onderlinge rangorde van de mannen.