Navigatie overslaan
Jonge zwartkop / Jouke Altenburg Alle berichten

Jonge zwartkop / Jouke Altenburg Jouke Altenburg

Door Jouke Altenburg
Medewerker Vogelbescherming

PET!

Geplaatst op 5 augustus 2021

‘Kleider machen leute’, aldus de schrijver Gottfried Keller. Datzelfde geldt voor schoenen, tassen en … petten. Het verschijnsel beperkt zich niet tot mensen: er bestaan ook vogelsoorten met ‘een petje’. De zwartkop is een van de bekendste. Maar met ze alleen herkennen aan hun pet, is de kous niet af. Hoe vergaat het de zwartkop, wat is er bekend van de trek en hun menu én wanneer krijgt een jonge zwartkop (m/v) eigenlijk het sekse-onderscheidende petje?

Voor de wind

Het gaat de zwartkop behoorlijk voor de wind. Ze komen in het broedseizoen in heel Nederland voor, vrijwel overal waar opgaand groen te vinden is (zangposten) mét onderbegroeiing (foerageerterrein en nestplek).  

Tussen midden jaren ’70 en de eeuwwisseling breidde de zwartkop zijn verspreidingsgebied flink uit (figuur 1). Een belangrijke stimulans voor die ontwikkeling was de verdergaande verstedelijking en de bijbehorende uitbreiding van het openbaar groen in open landbouwgebieden van West- en Noord-Nederland.

Ook werd in die gebieden boerenland omgezet in infrastructuur (wegen), bedrijven- en recreatieterreinen, die eveneens werden voorzien van groen. Het zal weinig verbazing wekken dat ook de landelijke trend van de zwartkop een almaar stijgende lijn vertoonti.

Aankomst temperatuur afhankelijk

Vanaf eind maart / begin april kun je in Nederland niet om zwartkoppen heen: met luide zang, vol imitaties, maken de mannetjes hun aanwezigheid weer duidelijk. Ongelooflijk wat voor geluidsvolume ze produceren. Is een zwartkop geïrriteerd of verontrust dan klinkt een luid ‘tek-tek’. Alsof je twee steentjes tegen elkaar slaat.

Fries onderzoekii liet zien dat het moment van aankomst in het broedgebied samenhangt met de gemiddelde maart-temperaturen in Midden-Frankrijk en Nederland (de Bilt). Hoe warmer hoe eerder. Daarentegen bleek de gemiddelde maart-temperatuur van Gilbraltar (Spanje) als indicator voor de omstandigheden in het overwinteringsgebied géén goede voorspeller van de aankomst in de Friese broedgebieden.

De voorjaarstrek wordt door beide geslachten niet tegelijkertijd ingezet. Spaans ringonderzoek toonde aan dat mannetjes in het voorjaar eerder naar het noorden trekken dan vrouwtjesiii. Een vaak voorkomend verschijnsel bij trekvogels. Mannetjes zijn immers onderling in competitie om de beste broedplaatsen. Wie het eerst komt…

Zwartkop vrouw / Harvey van Diek Zwartkop vrouwtje, Heiligelandstichting, 29-4-2017 / Harvey van Diek

De pet op

Bij zwartkoppen kun je de geslachten onderscheiden aan de kleur van het petje: de vrouwtjes hebben een roodbruin petje en de mannetjes een zwarte. Maar wanneer krijgen jonge zwartkoppen nou hun sekse-indicerende pet? Als nestjong? Dat in elk geval niet. Net uitgevlogen jonge vogels lijken op een volwassen vrouwtje (zie de foto helemaal bovenaan). Hun roodbruine petjes zijn alleen wat minder uitgesproken van tint. Zou in de nazomer het petje van jonge mannetjes geleidelijk aan steeds donkerder worden, wanneer hun rui naar het volwassen kleed plaatsvindt? Dat lijkt waarschijnlijk, maar ik kon er in de onvolprezen ‘Vögel Mitteleuropa’s’ geen informatie over vindeniv. Toch maar eens wat beter opletten komend najaar.

Zwartkop man / Harvey van Diek Zwartkop mannetje, Beek Ubbergen, 27 april 2008 / Harvey van Diek

Gevarieerd menu

Het spitse snaveltje van de zwartkop indiceert dat insecten een belangrijk onderdeel vormen van het menu. Ook het trekvogelschap wijst in die richting. Maar aan het eind van het broedseizoen schakelen zwartkoppen van insecten over op vruchtjesv. In mijn eigen tuin eten ze graag van de late rode bessen en Japanse wijnbessen, maar ook de besjes van vlier, braam en klimop worden niet versmaad. Tot aan het volgende broedseizoen zijn ze vooral ‘frugivoor’. In het (vroege) voorjaars kunnen ze ook nectar en pollen consumeren. De soort staat in Zuidwest-Spanje zelfs bekend als bestuiver van een vroegbloeiende vlinderbloemige struikvi.

Zwartkop vrouw op vlierbes / Harvey van Diek Vlierbesetende zwartkop. Ooij, 22-7-2011 / Harvey van Diek

Pet wordt muts?

Vooral in september vliegen de in Nederland broedende zwartkoppen naar Zuid-Europavii. Er zijn veel ringterugmeldingen bekend uit Spanje maar ook uit Noord-Afrikaviii. Ook noordelijker broedende exemplaren trekken in het najaar door ons land. Eind oktober is de trek wel voorbij.

Maar…, in toenemende mate maken zwartkoppen de keuze om dichter bij hun broedgebieden te overwinteren. Ook in Nederland. Voor de Vogelatlasperiode 2013-2015 werd het aantal overwinteraars geschat op zo’n 100-300 exemplaren. Ze werden vooral in de westelijke helft van ons land waargenomeni.

Vorst en sneeuw, zoals in de Nederlandse winter 2020/2021, vormen een probleem voor overwinterende zwartkoppen. Zulke weersomstandigheden kosten ongetwijfeld vele overwinteraars de kop. Dat is PET! Naadje PET! Maar wel zoals de natuur werkt.

P.S.

Na het schrijven van deze bijdrage vertelde een vogelringer van een Constant Effort Site me dat jonge zwartkoppen hun kopveren vervangen tijdens de eerste rui in de nazomer van hun geboortejaar. Het petje van de jonge mannetjes wordt dan dus inderdaad geleidelijk aan zwart.

Bronnen

i Vogel R. 2018. Zwartkop Sylvia atricapilla. Pp. 466-467 in: Sovon Vogelonderzoek Nederland 2018, Vogelatlas van Nederland. Kosmos Uitgevers, Utrecht / Antwerpen.

ii E.B. Oosterveld en E. Klop. 2019. Wat bepaalt de aankomst van Afrikatrekkers in hun broedgebied in Noordoost Friesland? Limosa 92: 192-200.

iii Arizaga J. & Barba E. (2009). Importance of sampling frequency to detect differential timing of migration: a case study with Blackcaps Sylvia atricapilla. Ardea 97: 297-304.

iv Glutz von Blotzheim U.M., Bauer K.M. (eds.) 1991. Handbuch der Vögel Mitteleuropa’s. Band 12/II. Aula Verlag, Wiesbaden.

v Cramp S.J. & D.J. Brooks. 1992. The birds of the Western Palearctic, Vol. VI. Oxford University Press, Oxford.

vi Del Hoyo J., A. Elliot, D. Christie (eds.) 2006. Handbook of the birds of the World. Vol 11. Lynx edicions, Barcelona.

vii https://stats.sovon.nl/stats/soort/12770

viii www.vogeltrekatlas.nl

Mijn tuin een vogelparadijs

Wordt u ook zo blij van vogels in uw tuin of op uw balkon? Hangt u wel eens een vetbolletje voor ze op? U kunt nog meer doen. Doe de gratis Postcode Vogelcheck en ontdek welke vogels in uw buurt leven en hoe u deze vogels kunt helpen.

Postcode Vogelcheck

Wetenschappelijk onderzoek

Hoe gaat het met een vogelsoort? Wat veroorzaakt een eventuele achteruitgang? Wat zijn effectieve maatregelen om die achteruitgang aan te pakken en een soort te beschermen? Vogelbescherming ondersteunt en initieert om die reden wetenschappelijk onderzoek.

Meer over onderzoek

Meer over

vogelskijken tuinvogels zwartkop vogeltrek vogelzang vogeltuin lente joukealtenburg

Deel dit bericht