Korhoen

Black Grouse, Tetrao tetrix - Hoenders (Phasianidae)

Rode lijst

Korhoenders zijn standvogels van vochtige hoogvenen en heidevelden met plaatselijk opslag van berken en wilgen. Aanwezigheid van kleinschalig cultuurland nabij de broedplaatsen is daarnaast van belang. Het voedsel van volwassen vogels is vooral plantaardig. De kuikens eten insecten, spinnen en ander klein gedierte. De Nederlandse korhoenders behoren tot de oorspronkelijke laagland-korhoenders van Noordwest-Europa. Het baltsritueel van korhoenders is een fascinerend spektakel. Helaas nekt vervuiling en gebrek aan leefgebied in Nederland de soort. De laatste wilde korhoenders van Nederland leven op de Sallandse Heuvelrug, maar ook hier is door stikstof uit de landbouw het leefgebied ongeschikt geraakt.

Herkenning

Volwassen mannetjes hebben een zwart verenkleed met paarse gloed en witte onderstaartdekveren die duidelijk worden getoond tijdens de balts. Verder zijn de ondervleugels wit en loopt er een vleugelstreep over de bovenvleugel. Twee bijzondere kenmerken zijn de rode, kamvormige wenkbrauwen en de liervormige staart. Vrouwtjes zijn veel minder opvallend getekend en hebben een grijsbruin verenkleed met zwarte bandering.

Geluid

Koerende en blazende geluiden tijdens de balts.


60 cm (man), 45 cm (vrouw), spanwijdte 65-80 cm


Deze soort lijkt op:


Leefwijze

Broeden

Korhoenders zijn schuwe vogels die het best te zien zijn in de baltsperiode van eind maart tot ongeveer half (soms eind) mei. In mei / juni worden gemiddeld 8 (6 - 11) eieren gelegd in een goed verscholen nest. Broedduur: 26-27 dagen. Als een nest verloren gaat door predatie, zijn vervolglegsels veel kleiner. De jongen verlaten meteen het nest. Ze kunnen na 10-14 dagen stukjes vliegen. Pas na 4 weken zijn ze voor het grootste deel zelfstandig. De begeleiding door de ouders kan doorlopen tot in september.

Leefgebied

Uitgestrekte heide- en hoogveengebieden met wat berken- en dennenbosjes, waarin oude en jonge delen met hei elkaar afwisselen, en liefst grenzend aan extensief kleinschalig cultuurland. Elders in Europa in alpiene gebieden.

Voedsel

Korhoenders zijn als volwassen vogel vooral vegetarisch. Het voedsel bestaat voornamelijk uit bessen en knoppen van planten en bomen. Het korhoen is een van de weinige diersoorten die dennennaalden kunnen verteren. Dit doen ze met behulp van een speciale galklier die de naalden helpt afbreken. Als kuiken eten korhoenders insecten. In het Nederlandse leefgebied zijn die insecten voor de kuikens bijna niet meer voorhanden. Als gevolg hiervan worden er bijna geen jonge korhoenders meer groot.

Vogeltrek

Korhoenders zijn standvogels die jaarrond in het broedgebied verblijven. Kunnen wel kilometers vliegen naar geschikt foerageergebied.


Verspreiding en aantal

uiterst schaarse broedvogel | jaarrond aanwezig

jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec

Het korhoen verkeert in kritieke situatie. Voor de Tweede Wereldoorlog kwam het korhoen op bijna alle grotere heideterreinen, venen en kleinschalig akkerland voor. Hand-in-hand met de ontginning en intensivering van het landgebruik nam het korhoen echter in aantal af. De Sallandse Heuvelrug bleef het meest geschikt, maar ook hier dreigt de soort nu te verdwijnen.

Aantallen in Nederland

Aantal broedparen 2 (in 2012)
Geschat maximum aantal overwinteraars/doortrekkers uiterst klein aantal

Bron: Sovon Vogelonderzoek Nederland

Meer weten over trends? Kijk op sovon.nl.

Waarnemingen

Meer waarnemingen op Waarneming.nl

Kijktip

De Sallandse Heuvelrug is de enige plek in Nederland waar nog wilde korhoenders te zien zijn. In de voorjaarsperiode maakt u kans op een waarneming vanaf de 'toeristenweg' over de Haarlerberg. Er worden vanuit het Bezoekerscentrum Sallandse Heuvelrug van Staatsbosbeheer speciale excursies met gidsen georganiseerd.

In Europa

Het korhoen is een soort van wat koudere streken; Scandinavië in het noorden en middelgebergten in Duitsland en Centraal-Europa. In de Kaukasus komt een geïsoleerde, nauw verwante soort voor; het Kaukasisch korhoen.

Meer informatie


Bescherming

Korhoenders verkeren in een kritieke situatie in Nederland; de soort dreigt ook uit het laatste bolwerk te verdwijnen. Dit uitsterven staat model voor de ecologische kaalslag van het kleinschalige cultuurlandschap dat ooit zo bij Nederland hoorde. Natuurorganisaties vechten voor het behoud van de soort. De kwaliteit van het leefgebied is echter zo verslechterd als gevolg van vermesting en verlies aan kwaliteit, dat de situatie zeer zorgelijk is.

De korhoen staat op de Rode Lijst van Nederlandse broedvogels. Rode Lijsten bevatten soorten die bedreigd worden of kwetsbaar zijn. Rode Lijsten hebben geen officiële juridische status, maar hebben in de praktijk wel een belangrijke signaleringfunctie. Voor deze soorten geldt een hogere prioriteit bij het nemen van actieve beschermingsmaatregelen, bijvoorbeeld door hun leefgebieden te verbeteren. Download het Basisrapport voor de Rode Lijst Vogels volgens Nederlandse en IUCN–criteria.

Wat wij doen

Vogelbescherming was nauw betrokken bij onderzoek in de periode 2011 - 2013. Ook werkte Vogelbescherming mee aan het bijplaatsen van Zweedse vogels in de Nederlandse populatie op de Sallandse Heuvelrug. Eén van de problemen van de populatie leek inteelt te zijn en bijplaatsing zou hiervoor een oplossing kunnen zijn. Ook wilde Vogelbescherming hiermee voorkomen dat de vogels al zouden zijn uitgestorven voordat in detail duidelijk was wat de problemen zijn. Vogelbescherming komt op voor de natuurkwaliteit van cultuurlandschap en ziet het korhoen als een belangrijke graadmeter voor de kwaliteit van dit landschapstype.

Wat kunt u doen

Om een soort als de korhoen te redden is er niet alleen een goed beheerd leefgebied nodig van voldoende grootte, maar zal ook de landbouw minder intensief moeten worden. Zo'n omschakeling is een gedeelde verantwoordelijkheid van overheden, producenten en consumenten. De weidevogelboeren van Vogelbescherming laten zien dat een extensievere landbouw mogelijk is in Nederland.

Meer weten?

Downloads


Wet- en regelgeving

Het korhoen is een beschermde inheemse diersoort. Net als alle andere vogels die van nature in het wild in Nederland voorkomen zijn korhoenders beschermd op grond van de Europese Vogelrichtlijn. De bescherming van het korhoen is in Nederland geregeld in de Flora- en faunawet en een deel van hun leefgebieden wordt beschermd via de Natuurbeschermingswet 1998.

Algemene regels

De Flora- en faunawet bevat een aantal verboden handelingen die van toepassing zijn op alle inheemse vogels, waaronder de korhoen. Deze verboden gelden in heel Nederland. De wet verbiedt:

  • het doden, verwonden, vangen (artikel 9)
  • het opzettelijk verontrusten (artikel 10)
  • het beschadigen, vernielen, uithalen, wegnemen of verstoren van nesten, holen of andere voortplantings- of vaste rust- of verblijfplaatsen (artikel 11)
  • het zoeken, rapen, uit het nest nemen, beschadigen of vernielen van eieren (artikel 12)
  • het bezit, het vervoer en de handel in de vogels dan wel eieren, nesten of producten daarvan (artikel 13)

Uitzonderingen op de verboden zijn onder strikte voorwaarden mogelijk. Daarvoor is een ontheffing of een vrijstelling nodig.

Bijzondere regels

De Flora- en faunawet biedt gedurende het broedseizoen bescherming aan de nesten van het korhoen, inclusief de functionele omgeving om het broeden succesvol te laten zijn. Het laatste broedgebied van de korhoen in Nederland (de Sallandse Heuvelrug) is aangewezen en beschermd op grond van de Natuurbeschermingswet 1998.

Meer weten?

© Foto's: AGAMI   © Illustraties vogels: Elwin van der Kolk   © Video's: Natuur Digitaal