8 vragen en antwoorden over vogelgriep

Vogelgriep is een besmettelijke virusziekte die de luchtwegen, het spijsverteringsstelsel en/of het zenuwstelsel aantast. Er zijn twee varianten:

• Laag-pathogene (LPAI): meestal mild, vaak aanwezig bij wilde watervogels.
• Hoog-pathogene (HPAI), zoals H5N1: zeer besmettelijk en dodelijk voor veel vogelsoorten.

Normaal gesproken dragen wilde vogels alleen de laag-pathogene variant bij zich. Oorspronkelijk kwam de hoog-pathogene vorm niet voor bij wilde vogels.

Vogelgriep wordt van dier op dier overgedragen door contact met besmet speeksel, neusafscheidingen of uitwerpselen. Wilde vogels, waaronder watervogels, zijn vaak beter bestand tegen vogelgriep dan gedomesticeerde vogels en kunnen het virus dragen en overdragen zonder tekenen van ziekte te vertonen; dus wanneer ze trekken, kunnen ze het virus nog verder verspreiden.

Ook kan vogelgriep meer dan een jaar infectieus blijven in water. Een vogel hoeft dus niet een andere vogel tegen te komen om besmet te raken. Ook het verplaatsen van pluimvee zoals kippen in en tussen landen is een belangrijke oorzaak van de verspreiding van het virus.

Normaal gesproken dragen wilde vogels alleen de laag-pathogene variant bij zich. In de jaren tachtig van de vorige eeuw ontdekten onderzoekers dat het onschuldige, laag-pathogene virus in pluimveehouderijen in een heel dodelijke variant kon veranderen.

In 1996 werd in een commerciële ganzenhouderij in de Chinese provincie Guangdong een virus van het subtype H5 aangetroffen. In 2005 sprong het virus over naar wilde vogels en kon het voor het eerst langere tijd in wilde vogelpopulaties overleven.

Zowel pluimvee als wilde vogels kunnen sindsdien bijdragen aan verdere verspreiding. Daarnaast kunnen er in de pluimveehouderij nog steeds nieuwe dodelijke varianten ontstaan. De virusvarianten die nu wereldwijd circuleren zijn complex, en veranderen voortdurend onder meer doordat hoogpathogene en laagpathogene varianten met elkaar mengen.

Vogels in een gevorderd stadium vertonen vaak neurologische symptomen, zoals:

• rondjes draaien,
• knikken met de kop,
• wankelen of verlamd raken.

Ook zeer tam gedrag of versuft zitten kan een teken zijn. Aan een dode vogel is niet te zien of er sprake was van vogelgriep; onderzoek is noodzakelijk.

Watervogels, meeuwen, sterns, ooievaars en roofvogels zijn op dit moment extra verdacht omdat zij gevoelig zijn voor HPAI of besmette prooien eten.

Raak een dode vogel nooit aan met je blote handen. Maak een melding als je een dode vogel vindt. En ruim vogels op als je die in je tuin vindt, of laat ze opruimen als ze ergens anders liggen. Mocht je dode of stervende vogels zien, dan is het is erg belangrijk om deze vogels te melden, zodat ze eventueel onderzocht kunnen worden op vogelgriep. Hiermee wordt een beter beeld verkregen van de geografische spreiding van het virus en van de verspreiding onder verschillende vogelsoorten.

• Op de website van het Dutch Wildlife Health Centre, DWHC.nl, lees je hoe je een melding kan doen.
• Ook kan je bij vragen het Landelijke Telefoonnummer Vogelgriep bellen: 0880425020.
• Je kan ook een melding doen van een dode vogel bij SOVON: portal.sovon.nl/dood.

De rijksoverheid houdt op een website bij waar uitbraken van vogelgriep in Nederland zijn vastgesteld. En ook op de site van de NVWA staan lijsten en kaarten met gemelde besmettingen. Op de website van DWHC is een maandelijks overzicht te vinden van op vogelgriep geteste wilde vogelsoorten en het aandeel positief geteste individuen per soort.

Ja. Verschillende groepen wilde vogels kunnen besmet raken met de hoog-pathogene variant van vogelgriep. Dat geldt vooral voor watervogels, kust- en zeevogels, maar ook roofvogels die leven van besmette of dode dieren lopen risico.

Een belangrijk keerpunt in de ontwikkeling van vogelgriep was het jaar 2022. Tot die tijd veroorzaakte hoog-pathogene vogelgriep vooral sterfte onder watervogels in de winterperiode. In 2022 leidde een grootschalige uitbraak in Europa voor het eerst het hele jaar door tot besmettingen, waarbij ook broedende kust- en zeevogels zwaar werden getroffen. Kolonievogels zoals grote sterns, visdieven, jan-van-genten en grote jagers kregen te maken met massale sterfte, juist tijdens het broedseizoen. In verschillende landen, waaronder Nederland, raakten hierdoor populaties ernstig verzwakt of gedecimeerd. Sindsdien wordt hoog-pathogene vogelgriep beschouwd als een structurele en wereldwijde bedreiging voor wilde vogelpopulaties, en niet langer als een seizoensgebonden probleem. Sovon Vogelonderzoek Nederland analyseert welke soorten hierdoor in hun voortbestaan bedreigd worden.

Sinds het najaar van 2025 is sprake van een duidelijke toename aan meldingen van dode of zieke wilde vogels die positief testen op HPAI. Dat gebeurt in meerdere provincies en bij verschillende soorten. Niet alle dieren worden gevonden of onderzocht, waardoor het aantal slachtoffers waarschijnlijk hoger ligt dan de officiële meldingen laten zien. 2025 was daarmee opnieuw een jaar met veel vogelgriep onder wilde vogels in Nederland.

Hoogpathogene vogelgriep is inmiddels het hele jaar door aanwezig in wilde vogelpopulaties. Uitroeiing van het virus is niet mogelijk, maar de impact kan wél worden beperkt. Daarom dringt Vogelbescherming aan op preventie, monitoring, onderzoek en herstel van kwetsbare vogelpopulaties.

Concreet betekent dit dat Vogelbescherming:

• samenwerkt met organisaties als DWHC, Sovon en andere experts om ongewone vogelsterfte vroegtijdig te signaleren;
• pleit voor voldoende locaties voor kolonievogels om te eten en te broeden, zodat verspreiding binnen kolonies wordt beperkt;
• aandacht vraagt voor het zorgvuldig verwijderen van dode vogels tijdens uitbraken onder wilde vogels, omdat dit verdere verspreiding kan verminderen en onderzoek mogelijk maakt. Wel dient per uitbraak eerst door wetenschappers beoordeeld te worden of het verwijderen van dode vogels zinvol is;
• zich inzet voor verbeterde internationale monitoring en meer onderzoek naar verspreiding, immuniteit en virusontwikkeling;
• aandringt op structurele maatregelen die risico’s verkleinen, zoals betere bioveiligheid, minder pluimveebedrijven in waterrijke gebieden en een lagere totale pluimveedichtheid;
• werkt aan herstel van natuurgebieden en veerkracht van populaties die zwaar getroffen zijn, zoals grote sterns.

De hoog-pathogene variant H5N1 kan gevaarlijk zijn voor mensen, en er zijn wereldwijd honderden gevallen bekend van mensen die er aan zijn overleden. Het risico bestaat dat H5N1 muteert naar een variant die van mens op mens kan worden overgedragen en zo kan leiden tot een grootschalige uitbraak. Vooralsnog wordt dat risico door wetenschapers als laag ingeschat. Ook zoogdieren zoals katten, vossen en zeehonden kunnen besmet raken en overlijden.