De waarnemer waargenomen

Veel vogelaars voeren trouw hun vogelwaarnemingen in via Waarneming.nl, de website van de Jaarrond Tuintelling, of ze zijn actief als Sovon-teller. Als ‘instap-telling’ organiseert Vogelbescherming in januari natuurlijk ook elk jaar de Nationale Tuinvogeltelling. Met al die data krijgen we een steeds beter beeld hoe het met de vogels en de natuur gaat in Nederland.

Onderzoeker Helen Verploegen publiceerde een proefschrift over een heel ander aspect van al die zorgvuldig genoteerde natuurwaarnemingen, namelijk de emotionele verbondenheid met de natuur die erachter schuilgaat. En dat is belangrijke informatie in een tijd die zich vooral kenmerkt door natuurverlies.

“Mijn proefschrift ging over de relatie die mensen hebben met de natuur en dan meer specifiek in deze tijd waarin we veel natuur verliezen. Ik heb dat gedaan door te kijken naar de emotionele ervaringen van waarnemers, specifiek mensen die vogel- en natuurwaarnemingen doorgeven via de website Waarneming.nl. Ik heb gekeken hoe zij de wereld om zich heen ervaren en vooral ook een wereld die steeds meer verloren gaat.” 

“We zijn in Nederland heel erg goed in het verzamelen van natuurdata. En dat doen we met behulp van heel veel vrijwilligers of burgerwetenschappers zoals ik ze noem in mijn proefschrift. Maar we weten eigenlijk heel weinig over de ervaringen die erachter schuilgaan. Wat mensen voelen bij zo’n waarneming, daar is veel minder kennis over. Met ons onderzoek hebben we echt geprobeerd achter die data te kruipen.” 

“Dat platformen zoals Waarneming ook de weerslag zijn van emotionele ervaringen in de natuur én voor de waarnemers een archief vormen om natuurervaringen te herinneren. En dat is belangrijk want onderzoek toont ook aan dat zorg voor natuur niet alleen voortkomt uit kennis over, maar juist ook uit emotionele verbondenheid met natuur. Aandacht hebben voor natuur blijkt een essentiële voorwaarde voor deze emotionele verbondenheid en zorg. Digitale platformen kunnen deze aandacht motiveren en natuurervaringen deelbaar maken. Door deze natuurervaringen te delen, zorgen we voor kennis over welke soorten er in Nederland voorkomen. En dat zegt ook iets over onze verbondenheid met deze soorten, wat het belang om deze band te koesteren nog eens benadrukt.”

“Eén van mijn methodes was om mee het veld in te gaan en te observeren hoe waarnemers de natuur observeren. Heel leuk om te doen. En dat zette me ook aan het denken over m’n eigen vaardigheden om te observeren. Het is iets wat je leert door jaren in het veld te zijn, door met andere waarnemers op pad te gaan en met hulp van apps om bijvoorbeeld geluiden te herkennen. Ik kan er nog steeds in verbeteren. Hoe beter je erin wordt, hoe dieper de band wordt met je omgeving.”

“Een voorbeeld dat ik vaak aanhaal is een moment waarin ik zag hoe veelzijdig die natuurwaarnemingen eigenlijk zijn in emotioneel opzicht. Ik was op pad met iemand die waarnemingen noteerde in een gebied waar hij zelf was opgegroeid, in Brabant. En daar zagen we op een gegeven moment een kleine vuurvlinder, wat zorgde voor veel enthousiasme, want het was zijn favoriete vlinder. Toen kwam de frustratie, omdat de vlinder niet stil ging zitten om echt goed aan mij te kunnen laten zien. En vervolgens leidde dat tot een gesprek over de achteruitgang van de vlinderstand in dat gebied, waaruit verdriet en hopeloosheid bleek. Achter een stip op een kaart blijkt een heel scala aan emoties schuil te gaan.”

“Er zijn momenten waarop verdriet iets meer de overhand neemt. Ik zie natuurlijk ook de achteruitgang van bepaalde soorten, het verdwijnen van bepaalde landschappen. Er zou meer ruimte moeten zijn om daar eens bij stil te staan. Wat vinden we daar eigenlijk van en wat doet dat met ons? Omdat ik denk dat je dan ook tot betere acties kan komen om er iets aan te doen. Ik probeer me er hard voor te maken om die emoties en reflecties toe te laten.”

“Het is een groot goed dat je in Nederland op zoveel plekken vogel- en natuurwaarnemingen kan doorgeven. Dat is belangrijk voor de kennis van de natuur. De ene telling heeft daarbij meer diepgaande wetenschappelijke waarde, zoals Sovon-tellingen, terwijl de Nationale Tuinvogeltelling bijvoorbeeld heel belangrijk is om mensen te enthousiasmeren om vogels op te merken."  

"Het is belangrijk om hierbij ook oog te hebben voor de emoties achter de waarneming. Juist in deze tijd van natuurverlies wil je dat mensen een band opbouwen met de natuur in hun omgeving. Dat kan door bewust waar te nemen, door te ervaren en dat doe je door de vogels en natuur te leren herkennen en zo’n waarneming door te geven. Vogelbescherming doet dat dus eigenlijk al. Via het onderwijs en in de politiek is er ook nog winst te boeken in het waarde toekennen aan wat natuur voor mensen betekent of kan betekenen.”

“Dat verbaast me niet helemaal. Nederland is een land met veel bebouwing zonder veel ongerepte landschappen die mensen vaak als natuur ervaren. Parken en tuinen worden vaak minder als natuur beschouwt, terwijl daar ook een hoop natuur is om je mee te verbinden. Om die natuurverbondenheid te vergroten, zou het al helpen om meer aandacht te hebben voor de soorten die dagelijks om ons heen leven, iets waar Vogelbescherming ook al mee bezig is.”

“Sta wat meer stil bij je omgeving, bij wat het met je doet, juist ook in positieve zin. Wat doet het met jou als je een vogel in je tuin ziet, die je misschien niet had verwacht of zelfs die merel die je dagelijks hoort zingen? En toch ook wel, wat zou het met je doen, als die er morgen niet meer zouden zijn? Ja, daar wat vaker bij stilstaan, dat soort kleine momentjes van reflectie, kunnen denk ik ook al heel waardevol zijn voor iedereen.”