Basiskwaliteit Natuur in 5 mijlpalen

In natuurgebieden zijn we uiteraard bezig met de bescherming van natuur en het gifvrij houden van bodem en water. Maar in woonwijken, parken en speeltuinen, in de stad en op het platteland, daar waar wij zelf continu in contact zijn met die natuur, is geen natuurbescherming. Waar we de merel horen zingen, de wilde eend zien onderduiken, waar onze kinderen met koude handjes in waterbanen spetteren en bladeren zoeken, ook daar moet natuurbescherming zijn. Ook daar hebben we Basiskwaliteit Natuur nodig: een minimaal niveau waar onze leefomgeving aan moet voldoen om het gezond te houden voor vogels en mensen. Dat lijkt geen hoge lat, maar zelfs daar zitten we in Nederland nu flink onder…

Het idee voor Basiskwaliteit Natuur komt van de tekentafel van Vogelbescherming, met als grote aanjager Robert Kwak, toenmalig hoofd Bescherming. Het kreeg voor het eerst in 2018 vorm in het boek Bedreigde vogels van Nederland. Marjanne Klok, coördinator Basiskwaliteit Natuur, neemt ons mee in de ontwikkelingen sinds die tijd aan de hand van vijf mijlpalen.

“Er is sinds 2018 een niet te stuiten proces op gang gekomen, dat is niet aan een moment te koppelen, maar an sich een prachtig resultaat. Onder de noemer Basiskwaliteit Natuur zitten nu overal in Nederland mensen aan tafel om verschillende opgaves tegelijk aan te pakken. Dat maakt het aantrekkelijk. Biodiversiteit, stikstof, maar ook klimaatproblematiek zoals piekbuien en hittestress. Als je tegels uit de tuinen haalt heb je én meer basiskwaliteit (dus meer leefgebied voor huismussen) én geen wateroverlast. Zorg je voor een bodem zonder gif, dan heb je én meer basiskwaliteit (dus meer weidevogels zoals de grutto) én gezondere mensen.”

“Een grote mijlpaal is absoluut het boek Nederlandse vogels in hun domein van Vogelbescherming. Ik ben er trots op. Het is uitgegroeid tot het fundament voor het gedachtengoed en voor het werken aan basiskwaliteit. Voor 74 leefgebieden - of domeinen - in Nederland, geeft het boek een totaaloverzicht van de vogels aldaar. Ook geeft het per domein inzicht in de belangrijkste bedreigingen voor natuur én ideeën voor verbetering. Het boek werd tijdens een groot online symposium – want het was de corornatijd – overhandigd aan toenmalig minister Carola Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Je merkte dat het aansloeg.”

“De start van het samenwerkingsverband Groene Bondgenoten is een volgende mijlpaal. Vogelbescherming trekt deze samenwerking met Soorten NL, Landschappen NL, IVN, Natuur en Milieufederaties en KNNV. Het doel is om het vrijwilligersgroepen makkelijker te maken om in hun eigen omgeving concreet aan de slag te gaan met Basiskwaliteit Natuur. We maken allerlei hulpmiddelen, zoals een e-learning of de website soortenkijker.nl, waarmee je in één blik ziet hoe het is gesteld met de kwaliteit van jouw leefomgeving.”

“Ik hoop dat we vrijwilligers en professionals met elkaar in contact kunnen brengen en een sneeuwbaleffect veroorzaken bij alle gemeenten en provincies en andere terreinbeheerders. Dat iedereen gaat meedoen. Dan zou ik graag mensen meenemen naar zo’n plek om het te laten zien: zo kan het worden. Hoor je die enorme groep huismussen in de meidoornhaag tjilpen? Of, kijk een groepje patrijzen, zie je hun kopjes boven het gras?”

“Toen kwam de verplichting voor alle Nederlandse gemeenten om aan de slag te gaan met een Omgevingsvisie.” De Omgevingswet verplichtte gemeenten vanaf 2024 zo’n lange termijn planning voor de hele fysieke leefomgeving te schrijven, waaronder natuur en biodiversiteit, maar ook water, bodem, gezondheid en kwaliteit van leven.

Marjanne: “De gemeenten Amsterdam, Rotterdam, Utrecht, Amersfoort en Ede bijvoorbeeld, zagen Basiskwaliteit Natuur als een mooie kans om vele maatschappelijke problemen op te lossen. Als de natuurlijke omgeving op orde is, dan is er bijvoorbeeld meer ruimte voor stikstofuitstoot bij de bouw om zo iets te doen aan de woningnood. Vanuit die gedachte is het opgenomen in hun beleidsplannen.”

“Deze gemeenten hadden wel vragen: je kan veel doen voor een betere leefomgeving, maar waarmee begin je en wanneer heb je die Basiskwaliteit bereikt? Daar is al veel werk voor verzet en we werken er nog steeds volop aan via het Kennistraject Basiskwaliteit Natuur dat loopt tot 2028. Ook een prachtige stap. Vogelbescherming werkt samen met het Deltaplan Biodiversiteitsherstel, Naturalis, SoortenNL, de WUR, Sovon, IUCN en het Ministerie van LNNV aan de verdere ontwikkeling van Basiskwaliteit Natuur. We willen het per domein zo concreet en toegankelijk mogelijk maken. Gemeenten op de Waddeneilanden kunnen bijvoorbeeld wat doen voor de eider of blauwe kiekendief, maar gemeenten in de Achterhoek werken beter aan leefgebied voor de steenuil. Dat is nog best een puzzel.”

“Het ministerie van LVVN was al vroeg geïnteresseerd in het concept Basiskwaliteit Natuur van Vogelbescherming en is nauw betrokken bij het huidige kennistraject, met intussen meerdere fulltime medewerkers. Wie had dat ooit gedacht! Afgelopen jaar stond in het teken van in elke provincie op één plek aan de slag gaan. Het idee: we gaan het doen, we gaan het proberen en we gaan ervan leren.”

“In Brabant hebben vrijwilligers bijvoorbeeld de natuur in kaart gebracht in verschillende gebieden. Zo onderzochten ze een landbouwgebied dat vroeger een heidegebied was. En hoewel er nu mais wordt geteeld, groeiden er nog steeds heideplanten. Wanneer je de natuur daar ruimte geeft, zal de heide terugkeren, met alle blauwtjes, roodborsttapuiten en andere soorten die ervan afhankelijk zijn.”