Zwarte mees

Coal Tit, Parus ater - Mezen (Paridae)

De zwarte mees lijkt op de koolmees, maar is een stuk kleiner en veel bleker van kleur. Zwarte mezen hebben een klein kuifje, dat ze opzetten wanneer ze zich ergens druk om maken. In Nederland komen zwarte mezen vooral voor op de zandgronden. Het zijn naaldboombewoners, die vooral spinnen en insecten eten die ze in de bovenste lagen van de bomen zoeken. In de winter eten zwarte mezen vooral zaden, waardoor ze ook vaak in tuinen zijn waar te nemen op voedertafels en aan vetbollen.

Herkenning

Vrij grote zwarte kop en witte wangen en een dikker achterhoofd dan de koolmees met een rechthoekige witte vlek die doorloopt tot midden op de kruin. Onderdelen grauw bruinwit zonder zwarte middenstreep. Mantel blauwgrijs en twee witte strepen op de vleugels. Geen wit in buitenste staartpennen, zoals koolmees wel heeft.

Geluid

Zang een op en neer gaand "tsjie-tju-tsjie-tju-tsjie-tju". Roep een iets langgerekt tjieee, en soms af en toe korter "sie" of "si-si-si". Zowel zang als roep redelijk specifiek, maar door variatie bij koolmees soms moeilijk te herkennen.


10-11,5 cm


Deze soort lijkt op:


Leefwijze

Broeden

Zingt van begin februari t/m eind juni. Broedt van eind april tot eind juni. Nestelt in allerlei holen, van natuurlijke boomholtes tot nestkasten en muizengangen in de grond. Eileg van begin april tot eind mei. Eén tot twee broedsels per jaar, meestal 7-10 eieren, broedduur 13-15 dagen, nestjongenperiode 18-20 dagen, jongen worden nog enige tijd na uitvliegen gevoerd.

Leefgebied

In Nederland komen zwarte mezen vooral voor op de zandgronden. Naaldbossen vormen de belangrijkste leefgebieden, vooral bossen met veel sparren.

Voedsel

Voedsel 's zomers voornamelijk insecten, zoals kevers, schietmotten, gaasvliegen, rupsen, juffers, krekels, mieren, spinnen, enzovoorts. 's Winters ook zaden van o.a. lariks en fijnspar. Bezoekt hij ook voedertafels, met name voor zonnebloempitten, noten en zaden.

Vogeltrek

Doorgaans standvogel. In sommige najaren invasies (zoals in 1989 en 2015), en kunnen vogels tot uit Rusland passeren. Dat gebeurt in geval van een goed broedseizoen en weinig beschikbaar voedsel (dennenzaden). De najaarstrek vindt plaats in september-oktober, met de doortrekpiek meestal half oktober. Op plekken met stuwing door de zee of grote open wateren kunnen duizenden zwarte mezen per dag passeren. Slechts een klein deel van de invasievogels lijkt te blijven overwinteren. Trekt bij uitstek overdag, vaak in grote groepen, van bosschage naar bosschage.


Verspreiding en aantal

talrijke broedvogel | jaarrond aanwezig | doortrekker en wintergast in groot aantal

jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec

Zwarte mezen namen lang in aantal toe als gevolg van de massale aanplant van naaldbomen. Vanaf ongeveer 1985 is er sprake van een afname, wat slechts deels verklaard kan worden door meer natuurlijk loofbos in plaats productiebos met naaldhout. Wat de soort in ieder geval ook parten speelt is het opruimen van kleine naaldhoutbosjes in het landelijk gebied. De laatste tien jaar gaat de soort met meer dan 5% per jaar achteruit.

Aantallen in Nederland

Aantal broedparen 30.000-40.000 (in 1998-2000)
Geschat maximum aantal overwinteraars/doortrekkers zeer groot aantal

Bron: Sovon Vogelonderzoek Nederland

Meer weten over trends? Kijk op sovon.nl.

Waarnemingen

Meer waarnemingen op Waarneming.nl

Kijktip

Veluwe, hoog in de sparren. Soms invasies van elders uit Europa, waardoor op diverse plekken overvliegende groepjes te zien zijn, zoals Kamperhoek bij Swifterbant.

In Europa

Zwarte mezen komen in het grootste deel van Europa voor, behalve op IJsland en in Lapland. De noordgrens van de verspreiding ligt op ongeveer 65 graden noorderbreedte. De grootste aantallen zijn in Spanje en Duitsland te vinden. In Engeland en Ierland komt een aparte ondersoort voor die groenbruiner is op de bovendelen.

Meer informatie


Bescherming

Hoewel de zwarte mees in Nederland achteruit gaat, geldt de soort op Europees niveau niet als bedreigd.

Wat kunt u doen

Een groepje naaldbomen in een hoek van de tuin kan ervoor zorgen dat zwarte mezen een bezoek aan uw tuin afleggen. Heeft u een echte (naald)bostuin dan is het zeker mogelijk dat een paartje zwarte mezen tot broeden komt. In de winter eten zwarte mezen vooral zaden, waardoor ze ook vaak in tuinen zijn waar te nemen op voedertafels en aan vetbollen. Ze komen ook op pinda's af.

Meer weten?

Actuele berichten


Wet- en regelgeving

De zwarte mees is een beschermde inheemse diersoort. Net als alle andere vogels die van nature in het wild in Nederland voorkomen zijn zwarte mezen beschermd op grond van de Europese Vogelrichtlijn. De bescherming van de zwarte mees is in Nederland geregeld in de Flora- en faunawet.

Algemene regels

De Flora- en faunawet bevat een aantal verboden handelingen die van toepassing zijn op alle inheemse vogels, waaronder de zwarte mees. Deze verboden gelden in heel Nederland. De wet verbiedt:

  • het doden, verwonden, vangen (artikel 9)
  • het opzettelijk verontrusten (artikel 10)
  • het beschadigen, vernielen, uithalen, wegnemen of verstoren van nesten, holen of andere voortplantings- of vaste rust- of verblijfplaatsen (artikel 11)
  • het zoeken, rapen, uit het nest nemen, beschadigen of vernielen van eieren (artikel 12)
  • het bezit, het vervoer en de handel in de vogels dan wel eieren, nesten of producten daarvan (artikel 13)

Uitzonderingen op de verboden zijn onder strikte voorwaarden mogelijk. Daarvoor is een ontheffing of een vrijstelling nodig.

Bijzondere regels

De Flora- en faunawet biedt bescherming aan alle in gebruik zijnde nesten, voortplantingsplaatsen en vaste rust- en verblijfplaatsen van vogels. Deze bescherming geldt voor alle soorten gedurende het broedseizoen en voor een beperkt aantal soorten jaarrond. Nesten van zwarte mezen zijn niet standaard het gehele jaar beschermd. Nader onderzoek kan nodig zijn, omdat de nesten wel jaarrond bescherming genieten als zwaarwegende feiten of ecologische omstandigheden dat rechtvaardigen.

Meer weten?

© Foto's: AGAMI   © Illustraties vogels: Elwin van der Kolk   © Video's: Natuur Digitaal