Tapuit

Northern Wheatear, Oenanthe oenanthe - Vliegenvangers (Muscicapidae)

Rode lijst

Tapuiten zijn op de grond levende vogels van duinen en heidevelden, in het buitenland ook van droge graslanden, hoogvenen, rotsige hellingen en toendra's. Tapuiten broeden in holen, vaak een konijnenhol. Het uit insecten en ander klein gedierte bestaande voedsel wordt liefst op schaars begroeide, insectenrijke plaatsen verzameld. Tapuiten zijn trekvogels en overwinteren op de Afrikaanse savannen. Het gaat niet goed met de tapuit in Nederland.

Herkenning

De tapuit is een opvallende, middelgrote zangvogel van open gebied. De witte stuit en witte staart met een omgekeerde zwarte 'T' erop zijn belangrijke kenmerken. Mannetje heeft een zwart masker en zwarte vleugels en is overwegend grijs van boven en wit van onder. Vrouwtje is onopvallender, meer beige, getekend. Ze hebben een spitse insecteneterssnavel en tamelijk lange poten. Zijn snelle lopers én vliegers.

Geluid

Korte, krassende zang met scherpe fluittonen. Alarm scherpe tik.


14-16,5 cm


Deze soort lijkt op:


Leefwijze

Broeden

Broedt van vanaf april tot juni. Heeft 1 of soms 2 legsels per broedseizoen met meestal 4-6 eieren. Ze broeden in konijnenholen. Broedduur 13-14 dagen. De jongen zitten zo'n 13-15 dagen op het nest.

Leefgebied

In Nederland broeden tapuiten in twee typen landschap: langs de kust in de duinen en in het binnenland op droge heiden en stuifzanden. Het zijn open landschappen met een afwisseling van korte vegetaties en open, zandige plekken. In het verleden broeden tapuiten ook in agrarisch cultuurland maar daar is de soort al enkele decennia verdwenen.

Voedsel

Het dieet van de tapuit is divers en bestaat uit kleine ongewervelde dieren, vooral insecten. In de duinen vooral rozenkevers, kleine junikevers, kniptorlarven, vlinderrupsen, vliegen, spinnen en sprinkhanen. Via een tactiek van 'rennen-stoppen-pikken' halen ze op gezicht en zelfs gehoor prooidieren van de bodem en uit de bovenste bodemlaag.

Vogeltrek

Trekt over een breed front van de Europese broedgebieden naar Afrika. Tapuiten uit Alaska trekken over Azië naar Afrika; vogels uit Oost-Canada, Groenland en IJsland trekken over de Atlantische Oceaan en de Britse eilanden naar Afrika. Het is de verst trekkende zangvogel voor zover bekend. In Nederland trekken veel Scandinavische en Groenlandse vogels door van april tot diep in mei, in het najaar vooral augustus/september tot in oktober. Ze trekken vooral 's nachts, waarbij ze 300 kilometer per etappe afleggen.


Verspreiding en aantal

schaarse broedvogel | wegtrekkend | doortrekker in vrij groot aantal

jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec

Als broedvogel is de tapuit in het laatste kwart van de vorige eeuw sterk afgenomen, Noord-Brabant, Limburg en grote delen van het kustgebied zijn geheel verlaten. De aantallen kelderden van ruim 2000 paartjes rond 1975 naar 260-290 in 2012. In Europa is het een van de snelst afnemende soorten.

Aantallen in Nederland

Aantal broedparen 230-270 (in 2014)
Geschat maximum aantal overwinteraars/doortrekkers vrij groot aantal

Bron: Sovon Vogelonderzoek Nederland

Meer weten over trends? Kijk op sovon.nl.

Waarnemingen

Bron en meer waarnemingen: Waarneming.nl

Kijktip

Waddeneilanden (Texel en Ameland), noordkop van het Noord-Hollands duingebied en op de hoge zandgronden van Aekingerzand in Drenthe bevindt zich nog bolwerken.

In Europa

De tapuit is het meest wijdverspreide lid van zijn familie; de soort is in een groot deel van Europa aan te treffen, al gaat de vogel in aantal rap achteruit.

Meer informatie


Bescherming

Tapuiten hebben vooral last van habitatverslechtering door vegetatiesuccessie: vergrassing van de heide en begroeiing van de duinen. Dat leidt tot een gebrek aan open, zandige plekken, die tapuiten nodig hebben voor hun voedselvoorziening. Oorzaken zijn de 'bemesting' met stikstof die vanuit de lucht neerslaat (door intensieve veehouderij en verkeer) en het ontbreken van de juiste manier van begrazen. Ook de achteruitgang van het aantal konijnen speelt de vogel parten, omdat daardoor minder nestholen beschikbaar zijn. Verder is de recreatie enorm toegenomen en heeft deze nu zeer kwetsbare soort last van predatie.

De tapuit staat op de Rode Lijst van Nederlandse broedvogels. Rode Lijsten bevatten soorten die bedreigd worden of kwetsbaar zijn. Rode Lijsten hebben geen officiële juridische status, maar hebben in de praktijk wel een belangrijke signaleringfunctie. Voor deze soorten geldt een hogere prioriteit bij het nemen van actieve beschermingsmaatregelen, bijvoorbeeld door hun leefgebieden te verbeteren. Download het Basisrapport voor de Rode Lijst Vogels volgens Nederlandse en IUCN–criteria.

Wat wij doen

Vogelbescherming werkt met terreinbeheerders aan leefgebiedherstel in de belangrijkste bolwerken die nog over zijn. Dat is mogelijk dankzij een groot aantal partners en dankzij giften van leden en fondsen. Daarnaast stimuleert Vogelbescherming verder onderzoek (onder meer naar de effecten van dioxine-vervuiling op het broedsucces van de tapuit). En we verspreiden kennis hoe voorkomen kan worden dat de tapuit als broedvogel in Nederland uitsterft.

Wat kunt u doen

Herstel van de dynamiek in het duin- en heidelandschap is op termijn de belangrijkste beschermingsmaatregel. Hiervoor moet de uitstoot van stikstof sterk worden verminderd. Beheer dat gericht is op herstel van de dynamiek en het op gang brengen van landschapsvormende processen is nu ook al kansrijk. Hierbij hoort verstuiving. Dit kan op gang worden gebracht door plaggen, begrazingsbeheer en kappen van bos en struwelen. Aanvullend is maaien een goede maatregel. Het is belangrijk dat er zandige plekken en plaatsen met korte vegetaties ontstaan. Herstel van konijnenstand is ook onontbeerlijk, net als sturen van de recreatie. Daar waar konijnen sterk zijn achteruit gegaan is het ingraven van nestkasten een optie. Op plaatsen met veel vossen kunnen nesten beschermd worden grof gaas.
Wie het lot van de tapuit ter harte gaat, kan hier doneren.

Meer weten?

Actuele berichten

Downloads


Wet- en regelgeving

De tapuit is een beschermde inheemse diersoort. Net als alle andere vogels die van nature in het wild in Nederland voorkomen zijn tapuiten beschermd op grond van de Europese Vogelrichtlijn. De bescherming van de tapuit is in Nederland geregeld in de Wet natuurbescherming.

Algemene regels

De Wet natuurbescherming bevat een aantal verboden handelingen die van toepassing zijn op alle inheemse vogels. Deze verboden gelden in heel Nederland. De wet verbiedt:

  • het opzettelijk doden of vangen van vogels (artikel 3.1 lid 1);
  • het opzettelijk vernielen of beschadigen van nesten, rustplaatsen en eieren van vogels, of het wegnemen van nesten (artikel 3.1 lid 2);
  • het rapen en onder zich hebben van eieren van vogels (artikel 3.1 lid 3);
  • het opzettelijk storen van vogels (artikel 3.1 lid 4);
  • het bezit, het vervoer en de handel in vogels, dood of levend, dan wel delen of producten daarvan (artikel 3.2).

Overtreding van deze verboden is een economisch delict en kan leiden tot strafrechtelijke vervolging. De verboden worden ook bestuursrechtelijk gehandhaafd. Uitzonderingen op de verboden zijn opgenomen in de wet en de bijbehorende uitvoeringsregelgeving. De wet voorziet in een algemene bevoegdheid voor de provincie (en in sommige gevallen het Ministerie van Economische Zaken) om onder strikte voorwaarden een ontheffing of vrijstelling te verlenen van de verboden (artikel 3.3).

Bijzondere regels

De Wet natuurbescherming biedt bescherming aan alle in gebruik zijnde nesten en rustplaatsen van vogels. De nestbescherming geldt voor alle soorten gedurende het broedseizoen en voor een beperkt aantal soorten jaarrond. Nesten van tapuiten zijn niet standaard het gehele jaar beschermd. Nader onderzoek kan nodig zijn, omdat de nesten wel jaarrond bescherming genieten als zwaarwegende feiten of ecologische omstandigheden dat rechtvaardigen.

Verschillende broedgebieden van de tapuit zijn aangewezen en beschermd als Natura 2000-gebied op grond van hoofdstuk 2 van de Wet natuurbescherming. Het gaat om Drents-Friese Wold & Leggelderveld, Duinen Ameland, Duinen en Lage Land Texel, Duinen Schiermonnikoog, Duinen Terschelling, Duinen Vlieland, Dwingelderveld, Veluwe en Zwanenwater & Pettemerduinen. Voor deze gebieden gelden strenge regels voor alle plannen, projecten en andere handelingen die mogelijk significante negatieve effecten kunnen hebben op de natuurwaarden waarvoor het gebied is aangewezen.

Meer weten?

© Foto's: AGAMI   © Illustraties vogels: Elwin van der Kolk   © Video's: Natuur Digitaal