Zwarte mees

Coal Tit, Periparus ater - Mezen (Paridae)

Rode lijst

De zwarte mees lijkt op de koolmees, maar is een stuk kleiner en veel bleker van kleur. Zwarte mezen hebben een klein kuifje, dat ze opzetten wanneer ze zich ergens druk om maken. In Nederland komen zwarte mezen vooral voor op de zandgronden. Het zijn naaldboombewoners, die vooral spinnen en insecten eten die ze in de bovenste lagen van de bomen zoeken. In de winter eten zwarte mezen vooral zaden, waardoor ze ook vaak in tuinen zijn waar te nemen op voedertafels en aan vetbollen.

Herkenning

Vrij grote zwarte kop en witte wangen en een dikker achterhoofd dan de koolmees met een rechthoekige witte vlek die doorloopt tot midden op de kruin. Onderdelen grauw bruinwit zonder zwarte middenstreep. Mantel blauwgrijs en twee witte strepen op de vleugels. Geen wit in buitenste staartpennen, zoals koolmees wel heeft.

Geluid

Zang een op en neer gaand "tsjie-tju-tsjie-tju-tsjie-tju". Roep een iets langgerekt tjieee, en soms af en toe korter "sie" of "si-si-si". Zowel zang als roep redelijk specifiek, maar door variatie bij koolmees soms moeilijk te herkennen.


10-11,5 cm


Deze soort lijkt op:

Cursus Vogels in Nederland

In deze gratis online vogelcursus voor beginners leert u in tien vogellessen veel vogels en hun geluiden herkennen. Van tuinvogels, bosvogels, weidevogels en watervogels tot vogels van het waddengebied. Met handige tips, filmpjes en ezelsbruggetjes om vogels te leren kijken en vooral van vogels te genieten.

Camilla Dreef & Nico de Haan

Schrijf u in

Leefwijze

Broeden

Zingt van begin februari t/m eind juni. Broedt van eind april tot eind juni. Nestelt in allerlei holen, van natuurlijke boomholtes tot nestkasten en muizengangen in de grond. Eileg van begin april tot eind mei. Eén tot twee broedsels per jaar, meestal 7-10 eieren, broedduur 13-15 dagen, nestjongenperiode 18-20 dagen, jongen worden nog enige tijd na uitvliegen gevoerd.

Leefgebied

In Nederland komen zwarte mezen vooral voor op de zandgronden. Naaldbossen vormen de belangrijkste leefgebieden, vooral bossen met veel sparren.

Voedsel

Voedsel 's zomers voornamelijk insecten, zoals kevers, schietmotten, gaasvliegen, rupsen, juffers, krekels, mieren, spinnen, enzovoorts. 's Winters ook zaden van o.a. lariks en fijnspar. Bezoekt hij ook voedertafels, met name voor zonnebloempitten, noten en zaden.

Vogeltrek

Doorgaans standvogel. In sommige najaren invasies (zoals in 1989 en 2015), en kunnen vogels tot uit Rusland passeren. Dat gebeurt in geval van een goed broedseizoen en weinig beschikbaar voedsel (dennenzaden). De najaarstrek vindt plaats in september-oktober, met de doortrekpiek meestal half oktober. Op plekken met stuwing door de zee of grote open wateren kunnen duizenden zwarte mezen per dag passeren. Slechts een klein deel van de invasievogels lijkt te blijven overwinteren. Trekt bij uitstek overdag, vaak in grote groepen, van bosschage naar bosschage.

Gratis magazine Vogels Dichterbij

Leer de bekendste tuinvogels beter kennen met Vogels Dichterbij. Dit gratis magazine staat boordevol mooie foto’s over vogels kijken en met veel praktische tips over vogels voeren, nestkastjes en vogelvriendelijke tuinen. Bestel Vogels dichterbij meteen en ontvang aantrekkelijke korting op leuke producten

Bestel Vogels Dichterbij

Verspreiding en aantal

talrijke broedvogel | jaarrond aanwezig | doortrekker en wintergast in groot aantal

jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec

Zwarte mezen namen lang in aantal toe als gevolg van de massale aanplant van naaldbomen. Vanaf ongeveer 1985 is er sprake van een afname, wat slechts deels verklaard kan worden door meer natuurlijk loofbos in plaats productiebos met naaldhout. Wat de soort in ieder geval ook parten speelt is het opruimen van kleine naaldhoutbosjes in het landelijk gebied. De laatste tien jaar gaat de soort met meer dan 5% per jaar achteruit.

Aantallen in Nederland

Aantal broedparen 30.000-40.000 (in 1998-2000)
Geschat maximum aantal overwinteraars/doortrekkers groot aantal

Bron: Sovon Vogelonderzoek Nederland

Meer weten over trends? Kijk op sovon.nl.

Waarnemingen

Bron en meer waarnemingen: Waarneming.nl

Kijktip

Veluwe, hoog in de sparren. Soms invasies van elders uit Europa, waardoor op diverse plekken overvliegende groepjes te zien zijn, zoals Kamperhoek bij Swifterbant.

In Europa

Zwarte mezen komen in het grootste deel van Europa voor, behalve op IJsland en in Lapland. De noordgrens van de verspreiding ligt op ongeveer 65 graden noorderbreedte. De grootste aantallen zijn in Spanje en Duitsland te vinden. In Engeland en Ierland komt een aparte ondersoort voor die groenbruiner is op de bovendelen.

Meer informatie


Bescherming

Met de zwarte mees gaat het niet goed in Nederland. De soort is daarom in 2017 op de Rode Lijst van Nederlandse broedvogels terecht gekomen, in de categorie Gevoelig. Het is aannemelijk dat de afname in Nederland deels verband houdt met het verminderde areaal naaldhout, een gevolg van omvorming in natuurlijker bos (met meer loofhout) of heide. Vermoedelijk is er echter meer aan de hand, aangezien de afname ook resterende naaldbossen treft. Nader onderzocht moet worden in hoeverre afnames van prooidieren (ongewervelden) in bossen meespelen. Bij koolmezen en zwarte mezen is recent ontdekt dat kalkgebrek in verzuurde (naald)bossen de oorzaak is van dunne eischalen en misgroeide jongen.

De zwarte mees staat op de Rode Lijst van Nederlandse broedvogels. Rode Lijsten bevatten soorten die bedreigd worden of kwetsbaar zijn. Rode Lijsten hebben geen officiële juridische status, maar hebben in de praktijk wel een belangrijke signaleringfunctie. Voor deze soorten geldt een hogere prioriteit bij het nemen van actieve beschermingsmaatregelen, bijvoorbeeld door hun leefgebieden te verbeteren. Download hier het Basisrapport voor de Rode Lijst Vogels volgens Nederlandse en IUCN–criteria.

Wat wij doen

Wij promoten het vogelvriendelijk inrichten van tuinen op verschillende manieren. Daarvan kan ook de zwarte mees profiteren. Dat doen we via websites, nieuwsbrieven en magazines. Maar ook tijdens evenementen zoals de Nationale Tuinvogeltelling of de Jaarrond Tuintelling. Vogelbescherming heeft verder een landelijk netwerk van Tuinvogelconsulenten die tegen een gering bedrag deskundig advies geven over vogelvriendelijke tuinen en schoolpleinen.

Wat kunt u doen

Een groepje naaldbomen in een hoek van een grote tuin kan ervoor zorgen dat zwarte mezen een bezoek aan uw tuin afleggen. Heeft u een echte (naald)bostuin dan is het zeker ook mogelijk dat een paartje zwarte mezen tot broeden komt. In de winter eten zwarte mezen vooral zaden, waardoor ze ook vaak in tuinen zijn waar te nemen op voedertafels en aan vetbollen. Ze komen ook op pinda's af.

Bosbeheerders kunnen in productiebos de zwarte mees gerieven door de aanplant van naaldhoutsoorten als fijnspar. Laat verspreid wat dode stammen staan voor nestgelegenheid.

Meer weten?

Actuele berichten


Wet- en regelgeving

De zwarte mees is een beschermde inheemse diersoort. Net als alle andere vogels die van nature in het wild in Nederland voorkomen zijn zwarte mezen beschermd op grond van de Europese Vogelrichtlijn. De bescherming van de zwarte mees is in Nederland geregeld in de Wet natuurbescherming.

Algemene regels

De Wet natuurbescherming bevat een aantal verboden handelingen die van toepassing zijn op alle inheemse vogels. Deze verboden gelden in heel Nederland. De wet verbiedt:

  • het opzettelijk doden of vangen van vogels (artikel 3.1 lid 1);
  • het opzettelijk vernielen of beschadigen van nesten, rustplaatsen en eieren van vogels, of het wegnemen van nesten (artikel 3.1 lid 2);
  • het rapen en onder zich hebben van eieren van vogels (artikel 3.1 lid 3);
  • het opzettelijk storen van vogels (artikel 3.1 lid 4);
  • het bezit, het vervoer en de handel in vogels, dood of levend, dan wel delen of producten daarvan (artikel 3.2).

Overtreding van deze verboden is een economisch delict en kan leiden tot strafrechtelijke vervolging. De verboden worden ook bestuursrechtelijk gehandhaafd. Uitzonderingen op de verboden zijn opgenomen in de wet en de bijbehorende uitvoeringsregelgeving. De wet voorziet in een algemene bevoegdheid voor de provincie (en in sommige gevallen het Ministerie van Economische Zaken) om onder strikte voorwaarden een ontheffing of vrijstelling te verlenen van de verboden (artikel 3.3).

Bijzondere regels

De Wet natuurbescherming biedt bescherming aan alle in gebruik zijnde nesten en rustplaatsen van vogels. De nestbescherming geldt voor alle soorten gedurende het broedseizoen en voor een beperkt aantal soorten jaarrond. Nesten van zwarte mezen zijn niet standaard het gehele jaar beschermd. Nader onderzoek kan nodig zijn, omdat de nesten wel jaarrond bescherming genieten als zwaarwegende feiten of ecologische omstandigheden dat rechtvaardigen.

Meer weten?

© Foto's: AGAMI   © Illustraties vogels: Elwin van der Kolk   © Video's: Natuur Digitaal