Grote gele kwikstaart

Grey Wagtail, Motacilla cinerea - Kwikstaarten (Motacillidae)

De sierlijke grote gele kwikstaart is te vinden langs stromende beken, maar ook wel aan stilstaand water. De beste plaatsen om deze vogels te vinden zijn de sprengen op de Veluwe, allerlei aangelegde stromen in (landschaps)parken en langs de grote rivieren. Bolwerken bevinden zich in de (oostelijke) Achterhoek, Twente en Limburg. In de winter op meer plaatsen te zien, ook in grote steden.

Herkenning

Mannetjes hebben een gele borst en een helder gele onderzijde. Bij vrouwtjes blijft het geel beperkt tot de onderzijde. Daarnaast hebben mannetjes in de broedtijd een zwarte kin en keel, die bij vrouwtjes lichter is. In alle kleden zijn de vleugels zwart, de mantel grijs en de stuit groengeel. Witte oog- en mondstreep vallen nog op. Juveniel ziet eruit als adult in winterkleed, maar heeft een bruine zweem op de borst. In vlucht brede witte vleugelstrepen te zien. Heeft verhoudingsgewijs een lange dunne staart. Wipt constant met staart en achterlichaam. Bruinroze poten in tegenstelling tot andere gele kwikstaarten. Diepe golvende vlucht.

Geluid

Hoog en scherp, lijkt op witte kwikstaart.


17-20 cm


Deze soort lijkt op:


Leefwijze

Broeden

Legt vanaf eind maart de eieren tot half juli, meestal 4-6. Vaak 2 legsels per jaar. Nestelt graag vlakbij stromend water in een nis in muur of onder een brug of bij boomwortels in oevers. Ze maken ook gebruik van speciale nestkasten. Broedduur 11-14 dagen. De jongen worden na het uitvliegen door de man verzorgd, terwijl de vrouw bezig gaat met het tweede broedsel.

Leefgebied

De grote gele kwikstaart broedt en foerageert vrijwel uitsluitend aan de oevers van beken en rivieren, liefst met loofbos of loofbomen omzoomd. Bij voorkeur zijn die snelstromend, maar hij broedt ook aan zwak of zelfs nauwelijks stromend water, zoals in Nederland. Het broeden in de bebouwing, en met name in dorpen waardoor een beek loopt, komt in de bolwerken (Twente, Achterhoek, Limburg) van de grote gele kwikstaart regelmatig voor. In de laatste decennia zijn grote gele kwikstaarten ook in steden buiten het reguliere broedgebied vastgesteld, zoals in Groningen en Breda. Een westelijke buitenpost is Utrecht, waar de grote gele kwikstaart langs de singels in het centrum van de stad heeft gebroed.

Voedsel

Allerlei kleine ongewervelde dieren die in of bij het water leven; vooral insecten, maar ook spinnen, vlokreeftjes en kleine slakjes. Als insecten worden met name vliegen, muggen, kokerjuffers, haften, steenvliegen en kevers in het voedsel aangetroffen.

Vogeltrek

De najaarstrek vindt plaats in september en oktober, als kleine aantallen doortrekken, meestal alleen of hooguit met enkele vogels. Deze grote gele kwikken zijn afkomstig uit Duitsland, waar grote populaties leven die deels westelijk en noordwestelijk trekken. Ook trekken er vogels door uit het zuiden van Scandinavië en vermoedelijk uit Polen. In de winter zijn de aantallen een stuk lager. Onze eigen broedvogels trekken deels weg; naar het zuiden, tot aan de Pyreneeën. Broedgebieden in Twente en de Achterhoek zijn ’s winters nagenoeg verlaten, maar in Limburg overwinteren in zachte winters aanzienlijke aantallen; ten dele eigen broedvogels. Dan ook te zien in steden en dorpen waar ze langs water en op platte daken met grind te vinden zijn.


Verspreiding en aantal

schaarse broedvogel | wegtrekkend | doortrekker en wintergast in klein aantal

jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec

De laatste decennia zijn de aantallen langzamerhand verdubbeld van ongeveer 110-175 paren (jaren '70) tot 240-300 paren in 1998-2000. Het opnieuw laten meanderen van voorheen gekanaliseerde beken en de verbeterde waterkwaliteit speelden de grote gele kwikstaart in de kaart. De laatste jaren is er flink de klad gekomen in de opmars en gaat de vogel weer achteruit in traditionele broedgebieden. Hetzelfde geldt voor het aantal doortrekkende vogels. Oorzaken daarvan zijn nog niet duidelijk.

Aantallen in Nederland

Aantal broedparen 230-290 (in 2012)
Geschat maximum aantal overwinteraars/doortrekkers klein aantal

Bron: Sovon Vogelonderzoek Nederland

Meer weten over trends? Kijk op sovon.nl.

Waarnemingen

Meer waarnemingen op Waarneming.nl

Kijktip

Bij natuurlijke, snelstromende beken en rivieren in Oost-Nederland.

In Europa

In vrijwel geheel Europa is de grote gele kwikstaart aan te treffen. Alleen in het midden en noorden van Scandinavië is de soort veel zeldzamer en slechts zeer lokaal aan te treffen.

Meer informatie


Bescherming

Het waterbeheer is in Nederland verbeterd. Meanderende beken worden hersteld en dat komt ten goede aan het landschap, maar ook aan de grote gele kwikstaart. Ook de kwaliteit van het water is beter geworden. Zeer agressieve landbouwvergiften zijn verboden en het uitrijden van mest is aan regels gebonden. Ook heeft de grote gele kwikstaart zich aangepast aan de menselijke omgeving.

Wat kunt u doen

Overheden en terreinbeheerders kunnen nog meer beekjes herstellen of sprengen aanleggen, zoals op de Veluwe. De grote gele kwikstaart is ook geholpen met speciale nestkasten in de buurt van stromend water en dan op te hangen aan een huisje, schuurtje of onder een brug of stuw. Bij voorkeur ergens 'onder'.

Meer weten?

Actuele berichten


Wet- en regelgeving

De grote gele kwikstaart is een beschermde inheemse diersoort. Net als alle andere vogels die van nature in het wild in Nederland voorkomen zijn grote gele kwikstaarten beschermd op grond van de Europese Vogelrichtlijn. De bescherming van de grote gele kwikstaart is in Nederland geregeld in de Flora- en faunawet.

Algemene regels

De Flora- en faunawet bevat een aantal verboden handelingen die van toepassing zijn op alle inheemse vogels, waaronder de grote gele kwikstaart. Deze verboden gelden in heel Nederland. De wet verbiedt:

  • het doden, verwonden, vangen (artikel 9)
  • het opzettelijk verontrusten (artikel 10)
  • het beschadigen, vernielen, uithalen, wegnemen of verstoren van nesten, holen of andere voortplantings- of vaste rust- of verblijfplaatsen (artikel 11)
  • het zoeken, rapen, uit het nest nemen, beschadigen of vernielen van eieren (artikel 12)
  • het bezit, het vervoer en de handel in de vogels dan wel eieren, nesten of producten daarvan (artikel 13)

Uitzonderingen op de verboden zijn onder strikte voorwaarden mogelijk. Daarvoor is een ontheffing of een vrijstelling nodig.

Bijzondere regels

De Flora- en faunawet biedt bescherming aan alle in gebruik zijnde nesten, voortplantingsplaatsen en vaste rust- en verblijfplaatsen van vogels. Deze bescherming geldt voor alle soorten gedurende het broedseizoen en voor een beperkt aantal soorten jaarrond. Nesten van grote gele kwikstaarten zijn het gehele jaar beschermd, omdat zij elk broedseizoen op dezelfde plaats broeden en daarin zeer honkvast zijn. De (fysieke) voorwaarden voor de nestplaats zijn vaak zeer specifiek en limitatief beschikbaar. De nesten zijn daarom, voor zover ze niet permanent verlaten zijn, jaarrond beschermd. Er zijn geen natuurgebieden voor deze soort aangewezen op grond van de Natuurbeschermingswet 1998.

Meer weten?

© Foto's: AGAMI   © Illustraties vogels: Elwin van der Kolk   © Video's: Natuur Digitaal