Grauwe vliegenvanger

Spotted Flycatcher, Muscicapa striata - Vliegenvangers (Muscicapidae)

Rode lijst

Grauwe vliegenvangers houden zich vooral op in bosranden en open bossen. Vanaf één of meerdere vaste uitkijkposten maken ze korte snelle vluchten achter vliegende insecten aan, die vaak in de lucht gevangen worden of van bladeren worden afgepikt. De grauwe vliegenvanger is grijsbruin van kleur en valt daardoor niet op. Ook het geluid is niet erg opvallend, waardoor de soort vaak over het hoofd gezien wordt.

Herkenning

Valt voornamelijk op door zijn gedrag: stilzitten vanaf een uitkijkpost (tak, paaltje of prikkeldraad) en vanaf daar vliegende insecten vangend. Bovendelen dofgrijs gekleurd, de onderdelen vuilwit. Ongestreept met uitzondering van donkere streping op het voorhoofd, keelzijden en de borst. Vrij langgerekt door lange vleugels en lange staart. Geen verschil tussen mannetje en vrouwtje.

Geluid

Zowel zang als roep niet echt expliciet; beiden klinken als een monotoon "tsiet". Zang is frequenter herhaald en iets explosiever


13,5-15 cm


Deze soort lijkt op:


Leefwijze

Broeden

Territoriaal. Mannetje zingt vanaf eind april tot in juli. Broedt vanaf half mei tot soms half augustus, waarbij vaak één, soms twee nesten met 4-5 eieren worden bebroed. Bouwt nesten in scheuren of grote holen in bomen, in klimop tegen de stam, maar ook tegen schuttingen en gebouwen. Ongeveer 13 dagen later komen alle eieren tegelijk uit, en 12-17 dagen later kunnen de jongen vliegen. Hierna worden de jongen nog 12-32 dagen gevoerd, waarna het ouderpaar aan het tweede nest begint. Vindt het fijn om een open uitzicht te hebben vanuit het nest, en kan geregeld in halfopen nestkasten broeden.

Leefgebied

Open loofbossen en gemengde bossen, bosranden met struwelen, parkachtige gebieden en lommerrijke dorpen en boerenerven zijn een prima leefgebied voor grauwe vliegenvangers. Er moet veel ruimte zijn in de kroonlaag om te kunnen foerageren.

Voedsel

Met name vliegende insecten (vliegen, bijen, wespen, vlinders, kleinere libellen, juffers), maar ook kevers, spinnen en dergelijke; in najaar ook wel bessen. Vangt vliegende insecten op zeer karakteristieke wijze door vanaf een uitkijkpost naar een prooi te vliegen, en hierna weer terug te vliegen naar de uitkijkpost.

Vogeltrek

Lange afstandstrekker bij uitstek. Gaat vanaf augustus 's nachts vanuit Europa (en Noord-Afrika) naar Afrika voorbij de Sahara, en overwintert langs de rand van westelijk Afrika en verder zuidelijk. Deze tocht wordt vaak geleidelijk uitgevoerd, waardoor ze soms pas half november aankomen. Deze trektocht gaat vaak gepaard met lokale weersomstandigheden (regen). De terugtrek begint eind februari, maar wederom langzaam zodat de eersten niet voor eind april terug zijn. In het voorjaar soms overdag trekkend.


Verspreiding en aantal

vrij talrijke broedvogel | wegtrekkend | doortrekker in vrij klein aantal

jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec

Nederlandse populatie grauwe vliegenvangers is sinds 1990 met meer dan 5% per jaar afgenomen; de laatste 10 jaar is hij weer stabiel.

Aantallen in Nederland

Aantal broedparen 20.000-30.000 (in 1998-2000)
Geschat maximum aantal overwinteraars/doortrekkers groot aantal

Bron: Sovon Vogelonderzoek Nederland

Meer weten over trends? Kijk op sovon.nl.

Waarnemingen

Meer waarnemingen op Waarneming.nl

Kijktip

Met name bosrijke gebieden zoals de Veluwe, Utrechtse heuvelrug, Achterhoek, Noordoost Twente en west-Drenthe. Opvallend vaak in eendenkooien te vinden.

In Europa

De grauwe vliegenvanger komt voor in vrijwel alle Europese landen. In de Scandinavische landen en de Baltische Staten komen de grootste aantallen voor. De grauwe vliegenvanger ontbreekt alleen op de eilanden in de Atlantische Oceaan (Shetland, IJsland, de Faeröer en Spitsbergen).

Meer informatie


Bescherming

De afname in agrarisch cultuurlandschap staat vermoedelijk in verband met verlies aan nesthabitat (o.a. hoogstamboomgaarden, houtwallen) en vooral voedselschaarste (afname insecten). De situatie in de Afrikaanse trek- en overwinteringsgebieden speelt mogelijk een doorslaggevende rol, vooral de uitbreiding van de Sahara. De soort trekt in kleine etappen.

De grauwe vliegenvanger staat op de Rode Lijst van Nederlandse broedvogels. Rode Lijsten bevatten soorten die bedreigd worden of kwetsbaar zijn. Rode Lijsten hebben geen officiële juridische status, maar hebben in de praktijk wel een belangrijke signaleringfunctie. Voor deze soorten geldt een hogere prioriteit bij het nemen van actieve beschermingsmaatregelen, bijvoorbeeld door hun leefgebieden te verbeteren. Download het Basisrapport voor de Rode Lijst Vogels volgens Nederlandse en IUCN–criteria.

Wat wij doen

Vogelbescherming staat voor voldoende natuurkwaliteit in het landelijk gebied, zodat ook vogels, net als insecten, bijen, bloemen en vlinders er een plek hebben. Op verschillende manieren werken we daaraan. Samen met boeren en erfbezitters en via onder meer de campagne Red de Rijke Weide. Trekvogels beschermen doen we samen met andere BirdLife Partners, zo hebben we 150.000 bomen helpen aanplanten in het Sahel-gebied.

Wat kunt u doen

Boeren, terreinbeherende organisaties en overheden kunnen belangrijk bijdragen aan een meer landelijk gebied met veel meer natuur. Geen verdere intensivering en bulkproductie, maar hoogwaardige producten waar consumenten bereid zijn wat meer voor te betalen. Op die manier zijn er veel meer natuurmaatregelen mogelijk. Het netwerk weidevogelboeren waarmee Vogelbescherming samenwerkt toont aan dat die manier van denken en werken mogelijk is. Erfbezitters kunnen hun erven vogelvriendelijk inrichten, door vooral met inheems plantmateriaal te werken. Via organisaties als Landschapsbeheer is daar advies over te krijgen, soms ook over financiële bijdragen om bijvoorbeeld hoogstamboomgaarden aan te leggen, of grotere waterpartijen. Ook Tuinvogelconsulenten van Vogelbescherming kunnen (tegen een kleine vergoeding) adviseren.

Meer weten?

Downloads


Wet- en regelgeving

De grauwe vliegenvanger is een beschermde inheemse diersoort. Net als alle andere vogels die van nature in het wild in Nederland voorkomen zijn grauwe vliegenvangers beschermd op grond van de Europese Vogelrichtlijn. De bescherming van de grauwe vliegenvanger is in Nederland geregeld in de Flora- en faunawet.

Algemene regels

De Flora- en faunawet bevat een aantal verboden handelingen die van toepassing zijn op alle inheemse vogels, waaronder de grauwe vliegenvanger. Deze verboden gelden in heel Nederland. De wet verbiedt:

  • het doden, verwonden, vangen (artikel 9)
  • het opzettelijk verontrusten (artikel 10)
  • het beschadigen, vernielen, uithalen, wegnemen of verstoren van nesten, holen of andere voortplantings- of vaste rust- of verblijfplaatsen (artikel 11)
  • het zoeken, rapen, uit het nest nemen, beschadigen of vernielen van eieren (artikel 12)
  • het bezit, het vervoer en de handel in de vogels dan wel eieren, nesten of producten daarvan (artikel 13)

Uitzonderingen op de verboden zijn onder strikte voorwaarden mogelijk. Daarvoor is een ontheffing of een vrijstelling nodig.

Bijzondere regels

De Flora- en faunawet biedt bescherming aan alle in gebruik zijnde nesten, voortplantingsplaatsen en vaste rust- en verblijfplaatsen van vogels. Deze bescherming geldt voor alle soorten gedurende het broedseizoen en voor een beperkt aantal soorten jaarrond. Nesten van grauwe vliegenvangers zijn niet standaard het gehele jaar beschermd. Nader onderzoek kan nodig zijn, omdat de nesten wel jaarrond bescherming genieten als zwaarwegende feiten of ecologische omstandigheden dat rechtvaardigen. Er zijn geen natuurgebieden voor deze soort aangewezen op grond van de Natuurbeschermingswet 1998.

Meer weten?

© Foto's: AGAMI   © Illustraties vogels: Elwin van der Kolk   © Video's: Natuur Digitaal