IJseend

Long-tailed Duck, Clangula hyemalis - Eenden (Anatidae)

De ijseend is een bijzonder fraaie eend, met een voornamelijk zwart-wit verenpak en een lange staart. Het is een Arctische soort, die broedt op de toendra's van het Noordelijk Halfrond, in zowel Eurazië als Noord-Amerika. In Nederland is de ijseend erg schaars, die in kleine aantal overwintert op de Waddenzee en in zeer kleine aantal elders voor de kust, zoals bij de Brouwersdam. Daarbuiten is hij zeldzaam. Hij leeft van vooral van schelpdieren die hij duikend bemachtigt.

Herkenning

Het mannetje heeft een lange staart en is in de winter wit met een zwarte Y-vormige tekening op de rug, een zwarte borstband, grijze flanken en een zwarte wangvlek. 's Zomers zijn krijgen de mannetjes een zwarte kop en borst. Vrouwtjes hebben in de winter een witte nek en kop met donkere wang en kruin. In de zomer hebben vrouwtjes een wat donkerdere kop. De ijseend is een van de luidruchtigste soorten eenden. Het mannetje maakt een verdragend jodelend geluid.

Geluid


40-47 cm, spanwijdte 73-79 cm

Natuurbeleving dichterbij

Door nieuwe broedplaatsen en hoogwatervluchtplaatsen in te richten, creëren we meer rust voor vogels. Tegelijkertijd willen we mensen meer van wadvogels laten genieten. Dit doen we door nieuwe vogelkijkplekken te creëren en gratis vogelherkenningskaarten, de app ‘Wadvogels’, verrekijkeruitleenpunten aan te bieden.

Beleef de waddennatuur

Leefwijze

Broeden

Broedt van juli tot en met augustus. Eén legsel van 6 tot en met 8 eieren. Nestelt in paartjes of losse groepen en zoekt regelmatig de nabijheid van noordse sterns of roodhalsganzen op, in verband met het opmerken en verjagen van vijanden.

Leefgebied

IJseenden overwinteren op zee of in diepere zoute, brakke en soms zoete wateren. Het merendeel overwintert in de Oostzee, maar een klein deel komt naar de westelijke Waddenzee en het deltagebied. Broedt voornamelijk op de schraal begroeide Arctische toendra, langs poelen en in moerassen. Broedt daarnaast ook nog in bergmeren en aan rotskusten.

Voedsel

Foerageert grotendeels op zee en eet voornamelijk dierlijk voedsel, zoals kreeftachtigen en schelpdieren. Maar ook kleine vissen, insecten en plantaardig materiaal worden gegeten. Foerageert in groepen, in de winter soms in zeer grote groepen van honderden vogels. Om voedsel te zoeken duiken ze naar diepten tussen de 3 en 10 meter.

Vogeltrek

Tussen september en oktober vertrekken ijseenden vanaf de broedgronden naar de zuidelijker gelegen overwinteringsgebieden. In Europa is dat voor het grootste deel van de populatie de Oostzee. De rest overwintert langs de kusten van Noordwest-Europa. In Nederland zie je de meeste ijseenden in november en vertrekken ze in maart net als de vogels uit de Oostzee in groepen naar de broedgronden. Ze vliegen dan overwegend 's nachts.


Verspreiding en aantal

wintergast in uiterst klein aantal

jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec

Vermoedelijk overwinteren er jaarlijks enkele honderden ijseenden in Nederland. De aantallen zijn afgenomen.

Aantallen in Nederland

Aantal broedparen Geen broedvogel
Geschat maximum aantal overwinteraars/doortrekkers klein aantal

Bron: Sovon Vogelonderzoek Nederland

Meer weten over trends? Kijk op sovon.nl.

Waarnemingen

Meer waarnemingen op Waarneming.nl

Kijktip

IJseenden verblijven liefst ver op zee, maar drijven soms af richting de kust, zoals bij de Brouwersdam.

In Europa

IJseenden broeden circumpolair en zijn in Europa op IJsland en in Noorwegen, Zweden, Finland en Rusland te vinden. Het grootste deel van de populatie broedt in Rusland.

Meer informatie


Bescherming

De belangrijkste overwinteringsgebieden van de ijseend in Europa liggen in de Baltische Zee. De aantallen nemen daar echter snel af; BirdLife International beschouwt de soort nu als bedreigd. De ijseend wordt in de overwinteringsgebieden bedreigd door o.a. verdrinking in visnetten, jacht en olievervuiling en is bovendien erg gevoelig voor epidemieën van vogelgriep. Ook in de broedgebieden heeft de ijseend problemen. Het broedsucces is al jarenlang veel te laag, onder andere omdat de vrouwtjes door een te slechte conditie vaak een broedseizoen overslaan. Ook eist vervuiling van de Noordelijke IJszee uit chemische en nucleaire bronnen zijn tol. In 2006-2007 spoelden duizenden dode ijseenden aan op de kust van de Barentsz Zee in Rusland.

Wat wij doen

Via BirdLife International protesteert Vogelbescherming al jarenlang tegen de schrikbarende hoeveelheden bijvangst van zeevogels van de drijvende visfabrieken. Dat leidde onder meer tot een EU-actieplan om hier wat aan te doen. Daarnaast zet Vogelbescherming zich in voor duurzame visserij, waar vooral in de Waddenzee vooruitgang is geboekt, en voor natuurreservaten op de Noordzee.

Wat kunt u doen

Omdat de ijseend vaak op open water verblijft, is hij minder gevoelig voor verstoring door mensen. Blijft u zich verder bewust van het gevaar van watervervuiling voor zeevogels. Daarnaast hebben overheden en visserijsector belangrijke kaarten in handen voor soorten zoals de ijseend. Gaan ze door op het pad van de overbevissing, dan kan de achteruitgang snel doorzetten als de soort zich niet weet aan te passen.

Meer weten?


Wet- en regelgeving

De ijseend is een beschermde inheemse diersoort. Net als alle andere vogels die van nature in het wild in Nederland voorkomen zijn ijseenden beschermd op grond van de Europese Vogelrichtlijn. De bescherming van de ijseend is in Nederland geregeld in de Flora- en faunawet.

Algemene regels

De Flora- en faunawet bevat een aantal verboden handelingen die van toepassing zijn op alle inheemse vogels, waaronder de ijseend. Deze verboden gelden in heel Nederland. De wet verbiedt:

  • het doden, verwonden, vangen (artikel 9)
  • het opzettelijk verontrusten (artikel 10)
  • het beschadigen, vernielen, uithalen, wegnemen of verstoren van nesten, holen of andere voortplantings- of vaste rust- of verblijfplaatsen (artikel 11)
  • het zoeken, rapen, uit het nest nemen, beschadigen of vernielen van eieren (artikel 12)
  • het bezit, het vervoer en de handel in de vogels dan wel eieren, nesten of producten daarvan (artikel 13)

Uitzonderingen op de verboden zijn onder strikte voorwaarden mogelijk. Daarvoor is een ontheffing of een vrijstelling nodig.

Bijzondere regels

Er zijn geen natuurgebieden voor deze soort aangewezen op grond van de Natuurbeschermingswet 1998. De soort komt slechts in beperkte mate als wintergast in Nederland voor.

Meer weten?

© Foto's: AGAMI   © Illustraties vogels: Elwin van der Kolk   © Video's: Natuur Digitaal