Vogels, hittegolven en de soms dodelijke gevolgen

Dat stijgende temperaturen en hittegolven steeds vaker een bedreiging vormen voor vogels concluderen wetenschappers in een recent artikel in Trends in Ecology & Evolution. Wanneer is het te heet voor vogels en wat zijn de gevolgen? We zetten de belangrijkste bevindingen op een rij.

Hitte en droogte hebben negatieve gevolgen voor vogels. Toch is er nog verrassend weinig bekend over hoe ze zich aanpassen aan stijgende temperaturen. Vogels hebben net als mensen en andere warmbloedige dieren een vaste lichaamstemperatuur. Die temperatuur ligt bij vogels iets hoger dan bij ons, zo rond de 41 °C. En heel veel warmer dan dat mogen de meeste vogels niet worden, anders overleven ze het niet.

Kleine zangvogels kunnen over het algemeen het slechtst tegen extreme hitte. Hun lijfjes drogen extreem snel uit omdat ze in relatie tot hun volume veel vocht moeten verdampen om af te koelen, terwijl hun waterreserve minuscuul is. Deze groep loopt dus het meeste risico wanneer temperaturen flink oplopen.

Meestal kunnen vogels hun lichaam goed op temperatuur houden, maar steeds extremere hitte maakt dit moeilijker. Enkele heftige voorbeelden.

• Tijdens een hittegolf in Zuid-Afrika in 2020 stierven massa’s kleine zangvogels aan oververhitting. Het dieptepunt werd bereikt op een dag waarop een temperatuur van rond de 45 °C samen met een hoge luchtvochtigheid leidde tot de dood van minstens 47 vogels in een relatief klein zoekgebied (rond één weerstation in noordelijk KwaZulu-Natal). Het totaal aantal dodelijke slachtoffers lag waarschijnlijk nog veel hoger.
• Zelfs in droge delen van de wereld kunnen vogels die wel wat gewend zijn bezwijken onder nieuwe hitterecords. Onderzoek uit Australië laat zien dat kleinere vogels extra kwetsbaar zijn. Zo stierven duizenden grasparkieten en zebravinken toen de temperatuur in januari 2009 opliep tot boven de 45 °C.
• Ook voor zeevogels vormen hittegolven een ernstig risico. Tussen 2014 en 2019 stierven honderdduizenden zeevogels langs de kust van Californië tot Alaska, waaronder kuifalken en gewone zeekoeten. Ook op de Atlantische Oceaan en de Middellandse Zee zijn massale sterftegevallen vastgesteld na hittegolven. Het wateroppervlak warmt op, waardoor vissen naar diepere, koelere waterlagen zwemmen. Zeevogels, die vaak dagen tot maanden op zee verblijven, kunnen dit voedsel dan niet meer bereiken en sterven van de honger.

Het is nog zeldzaam dat vogels letterlijk doodgaan van de hitte, maar warm weer kan ook een negatief effect hebben op hun gezondheid en voortplanting. Vogels zijn veel energie kwijt aan het koelen van hun lijf. Energie die ze normaal gesproken besteden aan bijvoorbeeld het zoeken naar eten. Daarnaast moeten vogelouders het nest vaker verlaten en kunnen ze minder intensief broeden en verzorgen. Hun jongen groeien hierdoor langzamer en hebben een lagere kans van overleven. Voor sommige vogelpopulaties leidt hitte dus tot een slechtere gezondheid, minder volwassen jongen en uiteindelijk een lagere overlevingskans.

Dit speelt niet alleen ver weg. Ook in Nederland merken vogels de gevolgen van stijgende temperaturen en hittegolven. Vogelopvangcentra zien dan duidelijke pieken in het aantal vogels in nood. Ze vangen jonge vogels op, vaak gierzwaluwen of koolmezen die te vroeg uit nesten onder daken of uit nestkasten kruipen of vallen, omdat het binnenin te heet is. Bij het Vogelrevalidatiecentrum in Zundert kwamen in 2025 meer dan honderd jonge gierzwaluwen binnen die door de hitte te vroeg uit hun nest kwamen.