Windmolens stilgezet tijdens piek in de vogeltrek

Vele miljoenen trekvogels verlaten in het najaar hun broedgebieden in Scandinavië en Siberië, op weg naar mildere oorden. Ze vliegen dan massaal over de Noordzee, meestal ’s nachts, dicht bij onze kust: enorme groepen zangvogels en steltlopers, maar ook ganzen en allerlei zeevogels. Soms wel een miljoen per nacht. Onderweg doorkruisen ze steeds meer windparken, vaak precies op de hoogte van de snel draaiende wieken. Die kunnen een dodelijk obstakel vormen – ook weer op de terugweg, in het voorjaar.

“Sinds 2023 bestaat er een regel die voorschrijft dat de wieken vrijwel helemaal worden stilgezet bij een voorspelde piek in de vogeltrek”, vertelt Tim van Oijen, Noordzeedeskundige van Vogelbescherming. De wieken draaien dan nog maar twee keer per minuut rond, in plaats van tot wel vijftien keer. Dat gebeurde dus ook op 4 oktober – en krap twee weken later gebeurt het opnieuw. “Eerder was die maatregel nog vrijwillig. Vanaf dit jaar is die verplicht. Daar zijn wij heel blij mee. Het is een signaal dat de overheid de bescherming van trekvogels serieus neemt.”

Rijkswaterstaat ontwikkelde deze zogeheten ‘Start-Stop-procedure’ vanaf 2015, in opdracht van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat, samen met onder meer de windparkexploitanten, netbeheerder TenneT, enkele andere ministeries én natuurorganisaties, waaronder ook Vogelbescherming.

Het voorspellen van pieken in de vogeltrek gebeurt op basis van computermodellen van de Universiteit van Amsterdam. Biologen, meteorologen, wiskundigen en informatici ontwikkelen die modellen samen, op basis van grote hoeveelheden data uit het verleden: combinaties van wind, neerslag en temperatuur, maar ook de bekende trekgewoonten van verschillende soorten vogels.

“Het lastige is dat de minister zo’n stopbesluit al twee dagen van tevoren moet aankondigen”, vertelt Van Oijen. Dat is, zo legt hij uit, omdat TenneT vervolgens moet uitzoeken of het stilzetten van de molens de ‘leveringszekerheid’ van stroom in gevaar brengt, ook op het internationale energienetwerk. “Begrijpelijk”, zegt Van Oijen. “Maar vogeltrek laat zich helaas niet altijd twee dagen van tevoren voorspellen. Niet met modellen, en ook niet door het team van vogelecologen die meekijken. Helemaal ideaal is dit systeem dus niet.”

Maar het is zeker een goed begin, benadrukt hij – want elke vermeden botsing maakt een verschil. Hoeveel vogels er precies sterven in windmolenparken, is niet bekend. Betrouwbare cijfers zijn heel moeilijk te verzamelen. Dode vogels verdwijnen snel in zee en de meeste botsingen vinden ook nog eens ’s nachts plaats. “Er zijn wel nieuwe technieken in opkomst, zoals camera’s in combinatie met sensoren op de wieken die trillingen kunnen vastleggen”, weet Van Oijen. “Maar die zijn nog in ontwikkeling. Totale sterfte kunnen we er nog niet mee berekenen. Wel weten we uit Nederlands radaronderzoek dat er in één offshore windpark jaarlijks 1,6 miljoen vogels passeren op de hoogte van de wieken.”

Het ligt voor de hand dat die vogels niet allemaal de wieken kunnen ontwijken: de punten daarvan draaien op topsnelheid zo’n 250 km per uur. “Dus zelfs al hebben we geen harde cijfers: we weten wel dat het moet gaan om aanzienlijke aantallen botsingen. Als je daarvan een paar procent kunt vermijden door de turbines nagenoeg stil te zetten tijdens pieknachten, dan is dat van grote waarde.”

In feite hanteert de overheid daarmee het voorzorgsprincipe, benadrukt Van Oijen: “We weten niet precies hoeveel sterfte dit voorkomt, maar je kunt met zo’n maatregel het risico sterk verminderen, en daarom doen we dat. Dat is een heel mooi gegeven.” Nederland is het eerste land dat dit op die manier doet, merkt hij op. “Echt wel heel bijzonder.”

Maar het kan natuurlijk nóg beter. “Het stilzetten van de turbines gebeurt nu maximaal 60 uur per jaar”, zegt Van Oijen. “Als je dat stilzetten altijd precies op het goede moment zou doen, dan zou dat wel genoeg zijn om alle pieken in de vogeltrek te dekken. Maar helaas zitten de modellen er ook weleens naast.” Soms staan de molens dus stil als het niet nodig is, en andersom. Een iets ruimer maximum van het aantal ‘stop-uren’ zou volgens Van Oijen dus heel welkom zijn.

Gelukkig worden de modellen steeds beter – evenals de technieken waarmee je de vogeltrek én het aantal slachtoffers kunt monitoren. “We zullen steeds betere voorspellingen kunnen doen, en ook specifiek voor verschillende plekken op de Noordzee”, zegt Van Oijen. “Als de besluitvorming dan ook nog sneller kan, en het aantal stop-uren wat omhoog kan, dan zou je de vogelsterfte écht tot een minimum kunnen beperken.” En dan is er nog iets belangrijks: “Locatie is alles. Deze kennis moeten we natuurlijk ook inzetten om te zorgen dat we de plekken van nieuwe windparken zo slim mogelijk kiezen. Ook daar pleiten wij voor.”

Er blijft dus nog wel wat te wensen over, omdat dit systeem nog vrij nieuw is – maar de wil om het goede te doen, ziet Van Oijen bij alle partijen. “Bij de overheid, maar ook bij de windmolenparkexploitanten. De meesten willen heel graag meedoen en meedenken. En ze willen laten zien dat ze zich inzetten voor nuttige dingen, zoals het voorkomen van vogelsterfte."