Zomertortel
European Turtle Dove, Streptopelia turtur - Duiven (Columbidae)
Rode lijst
De zomertortel is de enige duivensoort uit Nederland die de winter in Afrika doorbrengt. De andere Nederlandse duivensoorten zijn standvogels. Zomertortels zijn meestal erg onopvallend en schuw. Ze eten zaden, zowel oogstresten als onkruidzaden. De zomertortel doet het erg slecht in Nederland als broedvogel. Ten opzichte van 1990 is de afname gigantisch: 96%. Alleen in de kustzones van Zeeland en Zuid-Holland en in Flevoland, Drenthe, Brabant en Limburg komen hier en daar nog wat clusters van enige omvang voor. Samen met vrijwilligers zet Vogelbescherming zich in om te voorkomen dat dit mooie duifje uit ons land verdwijnt.
Snel naar informatie over:
Herkenning
Kleinste duif van ons land, met blauwgrijze kop en meerdere zwart-witte strepen op de hals. De bovendelen zijn roodbruin met zwarte vlekken. Heeft een rode oogring. De zomertortel heeft een kenmerkende getrapte, ruitvormige staart met een witte eindband. De vlucht is snel en rechtlijnig.
Geluid
Sonoor en dromerig gekoer.
25-27 cm
PARTRIDGE
Leefwijze
Broeden
Eileg vanaf half mei tot eind juli. Heeft twee tot drie legsels per jaar, maar door voedselgebrek soms maar één legsel. Per legsel meestal 2 eieren. Broedt in open, veelal jong bos, kleinschalig cultuurlandschap met dichte grote struiken, niet (meer) in bebouwde omgeving. Broedduur 13-16 dagen. De jonge vogels zitten zo'n 18-23 dagen op het nest en zijn vliegvlug na 25-30 dagen.
Leefgebied
De zomertortel broedt in dichte structuren in bosranden, parkachtige landschappen met verspreid staande bomen en bosjes, heggen, houtwallen en grote tuinen. Zijn voedsel - vooral maar niet uitsluitend zaden - zoekt de zomertortel meestal op de grond, op akkers en weilanden en in gevarieerde kruidenvegetatie.
Voedsel
Zoekt voedsel op de grond. Op het menu staan hoofdzakelijk zaden en granen. Eet sporadisch ook insecten en blad van kruiden. De eerste paar dagen worden de jongen gevoed met 'melk' uit de krop van beide ouders.
Vogeltrek
De zomertortel is de enige in ons land voorkomende duivensoort die elders overwintert. Zomertortels trekken in september-oktober weg in zuidwestelijke richting, via West-Frankrijk en het westelijk Iberisch schiereiland naar tropisch West-Afrika. Eind april of begin mei keren onze broedvogels weer terug.
Vogelbescherming Optiek
Verspreiding en aantal
schaarse broedvogel | wegtrekkend
In heel West-Europa nemen de aantallen zomertortels enorm af, sinds halverwege de jaren '70 van de vorige eeuw is de afname zelfs meer dan 85%.
Aantallen in Nederland
| Aantal broedparen | 600-900 (2018-2020) |
| Geschat maximum aantal overwinteraars | Aantal onbekend |
| Doortrekkers | Broedvogel - wegtrekkend |
Bron: sovon.nl
Meer weten over trends? Kijk op sovon.nl.
Waarnemingen
Bron en meer waarnemingen: Waarneming.nl
Kijktip
Onopvallend, verraadt zich meestal door zijn sonore gekoer.
In Europa
De zomertortel komt in vrijwel geheel Europa als broedvogel voor, maar ontbreekt in Ierland, Schotland, IJsland en de Scandinavische landen.
Meer informatie
Bescherming
Het gaat slecht met de zomertortel in Nederland en ook in de rest van hun West-Europese broedgebieden. Zomertortels hebben last van de intensieve landbouw. Ze houden van dichte struwelen (voor nestelen) en kleinschaligheid en rommeligheid (voor voedsel): vergeten plekjes, rommelige boerenerven en randjes waar onkruiden mogen bloeien en akkers die niet helemaal vrij zijn van onkruiden. Daar kan de tortel dan genoeg zaden bij elkaar scharrelen om te overleven en zijn jongen groot te brengen. In het voorjaar leeft hij van allerlei onkruidzaden, zoals varkensgras en vogelmuur. Later in de zomer eet hij ook zaden van landbouwgewassen.
In hun overwinteringsgebieden in de Sahel-zone hebben de zomertortels te maken met ontbossing, droogte en jacht. Daarnaast vliegen ze in voor- en najaar door het Middellandse Zeegebied waar fanatiek wordt gejaagd, wat in het verleden honderdduizenden zomertortels het leven heeft gekost.
De zomertortel staat op de Rode Lijst van Nederlandse broedvogels in de categorie Kwestbaar. Rode Lijsten bevatten soorten die bedreigd worden of kwetsbaar zijn. Rode Lijsten hebben geen officiële juridische status, maar hebben in de praktijk wel een belangrijke signaleringfunctie. Voor deze soorten geldt een hogere prioriteit bij het nemen van actieve beschermingsmaatregelen, bijvoorbeeld door hun leefgebieden te verbeteren. Download het Basisrapport voor de Rode Lijst Vogels volgens Nederlandse en IUCN–criteria.
Wat wij doen
Vogelbescherming is een Operatie Zomertortel gestart om de soort te behouden voor ons land. Daarmee haken we aan op een internationaal actieplan uit 2018. In het kader van dit internationale actieplan moet de kwaliteit van de broed- en overwinteringsgebieden verbeteren, de jacht aan banden gelegd en kennishiaten door gericht onderzoek worden opgelost. In totaal omvat het actieplan tientallen verschillende acties. Om het actieplan in Nederland kracht bij te zetten, is Vogelbescherming op eigen initiatief begonnen met twee van deze acties: het uitrollen van een nationaal bijvoerprogramma en het aanleggen van voedselveldjes.
Naast noodmaatregelen en het stimuleren van onderzoek hoe de zomertortel leeft en hoe effectief de maatregelen zijn, is Vogelbescherming ook actief in de Sahel-zone om met BirdLife Partners aldaar ervoor te zorgen dat ook in de overwintersgebieden voldoende leefgebied overblijft voor vogels zoals de zomertortel. De methodiek van het programma Birds, Bees & Business krijgt inmiddels navolging ook op andere plekken in West-Afrika via het Great Green Wall Initiative.
Het ongetwijfeld belangrijkste resultaat dat sinds de inwerkingtreding van het internationale actieplan is bereikt, is het sterk terugdringen van de jacht binnen de EU. Onderdeel van het actieplan was de invoering van een zogenaamd 'Adaptive Harvest Management Mechanism' (AHHM). Dit mechanisme is vanaf 2021 ingevoerd. In de eerste fase (2021 t/m 2024) gold een volledig moratorium op de jacht in Frankrijk, Spanje en Portugal. Als gevolg van dit moratorium trad prompt weer populatiegroei op. Een populatiegroei in Spanje markeert de start van de tweede fase van het AHMM-proces, waarin in zeer beperkte mate weer jacht in de zuidelijke landen toegestaan. De quota per land worden jaarlijks door wetenschappers vastgesteld, op niveaus die verdere groei van de broedpopulatie mogelijk moeten maken. Als die groei stagneert of terugvalt, is het systeem erop ingericht om de jachtdruk zoveel als nodig is te verminderen (indien nodig zelfs weer tot nul).
Vóór de inwerkingtreding van het actieplan werden jaarlijks in Frankrijk, Portugal en Spanje 1.1 miljoen zomertortels geschoten. In 2025 bedroeg het vastgestelde quotum voor die landen slechts 132.000 vogels. Deze sterk verlaagde jachtdruk moet verdere populatiegroei mogelijk maken.
Wat kun jij doen
Maatregelen om de stand in Nederland te bevorderen, moeten gericht zijn op herstel van kruidenvegetaties in het agrarische cultuurland, onder andere via reductie of een verbod op herbicidengebruik. Ook noodzakelijk: herstel van dichte, hoge en brede (meidoorn)heggen. Die kunnen nestgelegenheid bieden.
Voor populatieherstel moet uiteraard ook internationaal politiek worden ingegrepen, onder meer door een jachtverbod (of minimaal een sterke reductie van de jacht) te bedingen.
Meer weten?
- Operatie Zomertortel
- Red de boerenlandvogels
- Sovon Vogelonderzoek Nederland
- Actieplan voor Afrikaans-Euraziatische landvogels
- Birds Bees & Business
Actuele berichten
- Europese Commissie staat jacht op zomertortel weer toe
- Lichtpuntje voor de zomertortel
- Vogels profiteren van ‘Europa’
- De 5 soorten duiven van Nederland
Downloads
Wet- en regelgeving
De zomertortel is een beschermde inheemse vogelsoort. Net als alle andere vogels die van nature in het wild in Nederland voorkomen, zijn zomertortels beschermd op grond van de Europese Vogelrichtlijn. De bescherming van de zomertortel wordt in Nederland geregeld door de Omgevingswet.
Algemene regels
De wet verbiedt het om zonder omgevingsvergunning voor een flora- en fauna-activiteit:
- vogels opzettelijk te doden of vangen;
- nesten, rustplaatsen en eieren van vogels opzettelijk te vernielen of beschadigen of nesten weg te nemen;
- eieren van vogels te rapen en onder zich hebben;
- vogels opzettelijk te storen;
- vogels, dood of levend, dan wel delen of producten daarvan in bezit te hebben, te vervoeren en in de handel te brengen.
Uitzonderingen op de vergunningplicht zijn opgenomen in de wet en bijbehorende uitvoeringsregelgeving. De provincie (en in sommige gevallen het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit) kan een omgevingsvergunning verlenen die toestaat in strijd met de verboden te handelen. Daarnaast kan de provincie (en in sommige gevallen het Rijk) vergunningvrije gevallen aanwijzen. Aan beide zijn strenge voorwaarden verbonden.
De wet bevat daarnaast algemene regels voor in het wild levende vogels:
- de algemene zorgplicht die stelt dat iedereen voldoende zorg moet dragen voor de fysieke leefomgeving;
- de specifieke zorgplichten voor natuurgebieden en inheemse vogels die erop gericht zijn om nadelige effecten te voorkomen, beperken of herstellen;
- de verplichting om onnodig lijden te voorkomen bij het legaal doden of vangen van dieren in het wild;
- het algemene verbod op dierenmishandeling (Wet dieren).
Bijzondere regels
De wet biedt bescherming aan alle in gebruik zijnde nesten en rustplaatsen van vogels, inclusief de functionele omgeving om het broeden succesvol te laten zijn. De nestbescherming geldt voor alle soorten gedurende het broedseizoen en voor een beperkt aantal soorten jaarrond. Nesten van zomertortels zijn niet standaard het gehele jaar beschermd. In sommige provincies kunnen de nesten wel jaarrond bescherming genieten als zwaarwegende feiten of ecologische omstandigheden dat rechtvaardigen. Er zijn geen natuurgebieden voor deze soort aangewezen.
Meer weten?
- Juridische bescherming van vogels
- Beschermde planten, dieren en natuur (Rijksdienst voor Ondernemend Nederland)
- Gebiedendatabase (Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit)
- Informatiepunt Leefomgeving
© Foto's: AGAMI © Illustraties vogels: Elwin van der Kolk © Video's: Natuur Digitaal