Kwartelkoning

Corncrake, Crex crex - Rallen (Rallidae)

Rode lijst

Kwartelkoningen arriveren in Nederland pas laat uit het overwinteringsgebied, in mei. Ze broeden in terreinen die voldoende dekking bieden, vooral hooilanden in uiterwaarden van de grote rivieren en aanpalende beekdalen. Ook broeden belangrijke aantallen op akkers. Alleen de mannetjes maken tijdens het broedseizoen het raspende 'crex crex'-geluid, wat in een rustige nacht en stille omgeving tot op ruim een kilometer hoorbaar is.

Herkenning

Leeft zeer verborgen en aanwezigheid vaak alleen door het horen van de roep vast te stellen. Mannetjes laten vooral 's nachts het tweelettergrepige 'kreks-kreks' horen. Rank postuur met een lange nek, als een ral. Opvallend lange poten, die vogels laten hangen bij opvliegen uit vegetatie. Kenmerkende roodbruine bovenvleugels vooral in vlucht opvallend. Buik, borst en hals zijn blauwgrijs (meestal intensiever gekleurd bij mannetjes).

Geluid

Droog, raspend, ritmisch.


27-30 cm, spanwijdte 42-53 cm


Deze soort lijkt op:


Leefwijze

Broeden

Broedt van april tot augustus. Heeft 1 à 2 legsels van meestal 8-12 eieren. Broedduur 16-19 dagen. Het nest van de kwartelkoning is vaak niet meer dan een goed verscholen kommetje van gras. De jongen verlaten het nest meteen en kunnen na 34-38 dagen vliegen.

Leefgebied

Kwartelkoningen broeden in terreinen die voldoende dekking bieden, vooral hooilanden in uiterwaarden van de grote rivieren en aanpalende beekdalen. Ook broeden belangrijke aantallen op akkers. Bloemrijke hooilanden vormen hét leefgebied van de kwartelkoning. In deze dichte vegetatie vindt de kwartelkoning zijn voedsel, dat bestaat uit emelten, langpootmuggen, eendagsvliegen en meer. Die worden vooral vanaf de grond gepikt. Het is verbazingwekkend zo snel als een kwartelkoning zich door een zeer dichte vegetatie kan bewegen.

Voedsel

Grotere insecten (emelten, langpootmuggen, eendagsvliegen etc.), slakken en ander klein gedierte zoals regenwormen. Ook wel zaden.

Vogeltrek

Vanaf augustus vindt de najaarstrek plaats vanuit Nederland plaats en vanaf begin mei zijn ze weer terug. Kwartelkoningen zijn langeafstandstrekkers, iets wat je niet verwacht met de ogenschijnlijk onbeholpen vliegwijze wanneer een kwartelkoning een stukje vliegt. Vogels uit Europa brengen de winter door in tropisch Oost-Afrika en vliegen vooral via een westelijke route via Gibraltar en een oostelijke route via Egypte. Ze vliegen 's nachts op lage hoogte.


Verspreiding en aantal

zeer schaarse broedvogel | wegtrekkend

jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec

De jaarlijkse vastgestelde aantallen van de kwartelkoning laten grote verschillen zien. In Nederland broedden aan het begin van de eeuw nog enkele duizenden paren. Het aantal broedparen slonk, van 500-1000 begin jaren zestig tot 70-90 in 1992. De opleving vanaf '97 komt door een toename van de gehele populatie door (tijdelijk) verbeterde omstandigheden in Oost-Europa door omwentelingen aldaar. In 2013 werden slechts 110-120 paar geconstateerd in Nederland.

Aantallen in Nederland

Aantal broedparen 280-300 (in 2012)
Geschat maximum aantal overwinteraars/doortrekkers zeer klein aantal

Bron: Sovon Vogelonderzoek Nederland

Meer weten over trends? Kijk op sovon.nl.

Waarnemingen

Meer waarnemingen op Waarneming.nl

Kijktip

De tellingen in 2015 laten zien dat bijna driekwart van alle Nederlandse kwartelkoningen in de provincie Groningen zit, vooral bij Nieuwolda. 's Nachts is zijn verdragende roep goed te horen.

In Europa

De grootste broedpopulaties buiten Nederland bevinden zich in Oost-Europa en het Aziatische deel van Rusland. In landen als Polen, Wit-Rusland, de Baltische staten en Rusland waar het landschap minder intensief wordt benut, is de kwartelkoningen nog in veel gebieden talrijk. Grote aantallen ook in het westen van Siberië. In West-Europa vormt Nederland samen met Frankrijk, Duitsland en Groot-Brittannië een bolwerk. De totale wereldpopulatie wordt geschat op 1,7 tot 3 miljoen roepende mannetjes, waarvan naar schatting zo'n 90% in Rusland.

Meer informatie


Bescherming

Met het verdwijnen en verdrogen van extensieve, vochtige hooilanden in Nederland, de teloorgang van de teelt van klaver en luzerne en de komst van insecticiden verdween zowel het broedbiotoop als de voedselbron van de soort. Op hooi- en akkerland speelt het uitmaaien van jongen daarnaast een belangrijke negatieve rol.

De kwartelkoning staat op de Rode Lijst van Nederlandse broedvogels. Rode Lijsten bevatten soorten die bedreigd worden of kwetsbaar zijn. Rode Lijsten hebben geen officiële juridische status, maar hebben in de praktijk wel een belangrijke signaleringfunctie. Voor deze soorten geldt een hogere prioriteit bij het nemen van actieve beschermingsmaatregelen, bijvoorbeeld door hun leefgebieden te verbeteren. Download het Basisrapport voor de Rode Lijst Vogels volgens Nederlandse en IUCN–criteria.

Wat wij doen

Rond de eeuwwisseling heeft Vogelbescherming samen met Sovon belangrijk bijgedragen aan het Beschermingsplan Kwartelkoning van de rijksoverheid en de uitvoering daarvan. Helaas is de soort niet uit de gevarenzone geraakt en maakt hij onderdeel uit van het Actieplan Bedreigde Vogels van Nederland.

Wat kunt u doen

Zonder speciale maatregelen komt de kwartelkoning niet meer tot broeden in Nederland. Effectieve bescherming in regulier agrarisch gebied is alleen mogelijk door een intensieve samenwerking tussen boeren en vogelbeschermers. Maatregelen in akkerbouwland voor de korte termijn zijn braakleggingen, brede faunaranden, grasstroken en 'vluchtstroken'. Op lange termijn zijn zeer grote extensief beheerde graslandgebieden nodig met natuurlijk waterbeheer. In weidevogelreservaten wordt te vroeg gemaaid voor deze laat broedende soort.
Vogelaars kunnen via Sovon meehelpen met het tellen van de kwartelkoning.

Meer weten?

 

Downloads


Wet- en regelgeving

De kwartelkoning is een beschermde inheemse diersoort. Net als alle andere vogels die van nature in het wild in Nederland voorkomen zijn kwartelkoningen beschermd op grond van de Europese Vogelrichtlijn. De bescherming van de kwartelkoning is in Nederland geregeld in de Flora- en faunawet en een deel van hun leefgebieden wordt beschermd via de Natuurbeschermingswet 1998.

Algemene regels

De Flora- en faunawet bevat een aantal verboden handelingen die van toepassing zijn op alle inheemse vogels, waaronder de kwartelkoning. Deze verboden gelden in heel Nederland. De wet verbiedt:

  • het doden, verwonden, vangen (artikel 9)
  • het opzettelijk verontrusten (artikel 10)
  • het beschadigen, vernielen, uithalen, wegnemen of verstoren van nesten, holen of andere voortplantings- of vaste rust- of verblijfplaatsen (artikel 11)
  • het zoeken, rapen, uit het nest nemen, beschadigen of vernielen van eieren (artikel 12)
  • het bezit, het vervoer en de handel in de vogels dan wel eieren, nesten of producten daarvan (artikel 13)

Uitzonderingen op de verboden zijn onder strikte voorwaarden mogelijk. Daarvoor is een ontheffing of een vrijstelling nodig.

Bijzondere regels

De Flora- en faunawet biedt in heel Nederland gedurende het broedseizoen bescherming aan de nesten van de kwartelkoning, inclusief de functionele omgeving om het broeden succesvol te laten zijn. Verschillende (potentiele) broedgebieden van kwartelkoningen zijn aangewezen en beschermd op grond van de Natuurbeschermingswet 1998. Dit zijn De Wieden, Leekstermeergebied, Rijntakken, Sneekermeergebied en Uiterwaarden Zwarte Water en Vecht.

Meer weten?

© Foto's: AGAMI   © Illustraties vogels: Elwin van der Kolk   © Video's: Natuur Digitaal