Vraag & Antwoord klimaat en vogels

Vogels hebben voldoende voedsel, veilige broedplekken en rustige gebieden nodig. Trekvogels zijn bovendien afhankelijk van een hele keten van geschikte gebieden langs hun trekroute. 
Juist die basisvoorwaarden ontbreken steeds vaker. Op het platteland verdwenen bloemrijke graslanden, kruidenrijke akkerranden, heggen en poelen. Bestrijdingsmiddelen en kunstmest verminderden het aanbod van insecten en andere kleine dieren. Natuurgebieden raakten versnipperd, verdroogd of vervuild. Ook bebouwing, recreatie, infrastructuur en energieprojecten vergroten de druk op vogels. 

De gevolgen zijn in heel Europa zichtbaar. Tussen 1990 en 2023 verdween 15 procent van de 168 algemene vogelsoorten in de Europese Unie. Bij boerenlandvogels was dat zelfs 42 procent. Intensivering van de landbouw, met name het gebruik van bestrijdingsmiddelen en meststoffen, is volgens het Europees Milieuagentschap de belangrijkste oorzaak. Ook verlies van leefgebied, verstedelijking, intensief bosbeheer en klimaatverandering dragen bij. Bron: Europees Milieuagentschap

In Nederland is sinds de jaren zestig meer dan 70 procent van de boerenlandvogels verdwenen. De vogelcrisis heeft dus meerdere oorzaken en begon al voordat de gevolgen van klimaatverandering zo duidelijk zichtbaar werden. Bron: Sovon

Op de huidige Rode Lijst staan 87 Nederlandse broedvogelsoorten. Dat is 44 procent van de 196 soorten die voor de lijst zijn beoordeeld. 
De 87 soorten zijn verdeeld over vijf categorieën: 
9 soorten zijn als broedvogel uit Nederland verdwenen; 

• 10 soorten zijn ernstig bedreigd; 
• 12 soorten zijn bedreigd; 
• 19 soorten zijn kwetsbaar; 
• 37 soorten zijn gevoelig. 

Op de lijst staan niet alleen zeldzame vogels. Ook bekende soorten als de grutto, wulp, scholekster, huismus, koekoek, patrijs, torenvalk en zomertortel komen erop voor. De Rode Lijst laat daarmee zien dat vogels in vrijwel alle Nederlandse landschappen onder druk staan. Bron: Vogelbescherming Nederland

Een plaats op de Rode Lijst betekent dat een vogelsoort sterk in aantal is afgenomen, erg zeldzaam is geworden of een combinatie van beide. De Rode Lijst is vooral een alarmsignaal. Een plek op de lijst geeft een vogel niet automatisch een aparte juridische beschermingsstatus. Wel helpt de lijst overheden om prioriteiten te stellen voor bescherming en herstel. Provincies hebben bovendien de opdracht om maatregelen te nemen voor het behoud en herstel van Rode-Lijstsoorten. 

De Nederlandse Rode Lijst laat zien hoe het met broedvogels in Nederland gaat. Een vogel hoeft dus niet wereldwijd met uitsterven te worden bedreigd om erop te staan. De noordse stern komt bijvoorbeeld wereldwijd voor, maar de Nederlandse broedpopulatie is zo sterk afgenomen dat de soort hier als bedreigd geldt. 

We moeten verdere opwarming zoveel mogelijk beperken én vogels weerbaarder maken tegen de veranderingen die al plaatsvinden. 
Vogelbescherming zet daarom in op: 

• een snelle afbouw van olie, kolen en gas; 
• energiebesparing en een natuurvriendelijke energietransitie; 
• bescherming en herstel van grote, gezonde en verbonden natuurgebieden; 
• meer ruimte voor water en herstel van moerassen, natte graslanden, rivieren, kwelders en natuurlijke kustsystemen; 
• een landbouw met ruimte voor kruiden, insecten, heggen en natte weilanden; 
• bescherming van vogels langs hun volledige trekroute; 
• voldoende rustige en veilige broed-, rust- en voedselgebieden; 
• goede monitoring en handhaving van natuurwetgeving. 

Schone energie mag niet ten koste gaan van vogels en natuur. Windmolens, zonneparken, kabels en andere infrastructuur kunnen op verkeerde locaties nieuwe schade veroorzaken. Daarom wil Vogelbescherming dat eerst energie wordt bespaard, zonnepanelen zoveel mogelijk op bestaande bebouwing komen en kwetsbare vogelgebieden en belangrijke trekroutes worden ontzien. 

Sterke natuur helpt niet alleen vogels. Moerassen, beekdalen en natte graslanden houden water vast tijdens droogte en helpen wateroverlast voorkomen. Natuurlijke rivieren en kustgebieden vangen hoge waterstanden en stormvloeden op. Bossen, veengebieden en kwelders slaan koolstof op. Groen zorgt voor verkoeling, schonere lucht en ruimte om te ontspannen. 
Vogels zijn bovendien graadmeters van onze leefomgeving. Als zij verdwijnen, is dat vaak een waarschuwing dat ook de ecosystemen waar mensen van afhankelijk zijn, achteruitgaan. 

De klimaat- en natuurcrisis vragen vooral om de juiste politieke en maatschappelijke keuzes. Daarom helpt het als veel mensen zich uitspreken. 
Je kunt bijdragen door: 

• met Vogelbescherming mee te lopen tijdens de Klimaatmars. Op zaterdag 12 september lopen we in Amsterdam mee onder de slogan: ‘Laat fossiel uitsterven. Niet de vogels.’ We vragen de politiek om snel afscheid te nemen van olie, kolen en gas en te kiezen voor schone energie met ruimte voor natuur; 
• de Hands Off Nature-petitie te tekenen. De Vogel- en Habitatrichtlijn vormen de basis voor de bescherming van kwetsbare soorten, leefgebieden en het Natura 2000-netwerk. De Europese Commissie onderzoekt of deze regels kunnen worden ‘vereenvoudigd’. Dat mag niet leiden tot afgezwakte bescherming. Ruim 600.000 mensen hebben de oproep al gesteund. Lees meer over de campagne Hands Off Nature en teken de petitie; 
• je uit te spreken voor ambitieus klimaat- en natuurbeleid en politici daarop aan te spreken; 
• energie te besparen en waar mogelijk voor fossielvrije energie te kiezen; 
• je tuin, balkon of buurt aantrekkelijker te maken voor vogels, bijvoorbeeld met inheemse planten, water en veilige nestgelegenheid; 
• geen bestrijdingsmiddelen te gebruiken; 
• mee te doen aan vogeltellingen; 
• Vogelbescherming te steunen als vrijwilliger, lid, of met een donatie. 

Sterke natuurwetten zijn juist in een veranderend klimaat onmisbaar. Vogels hebben grote en verbonden leefgebieden nodig om te kunnen uitwijken en zich aan te passen. Zijn die er niet, dan hebben vogels geen vangnet op het moment dat ze dat harder nodig hebben dan ooit. 

Door fossiele energie af te bouwen, natuurwetten te behouden en leefgebieden te herstellen, kiezen we voor een toekomst waarin vogels én mensen de ruimte krijgen. 

Nee. Klimaatverandering is niet de enige en voor veel soorten ook niet de oorspronkelijke oorzaak van hun achteruitgang. 
Een omvangrijk Europees onderzoek volgde 170 algemene vogelsoorten op meer dan 20.000 locaties in 28 landen. Daaruit blijkt dat intensieve landbouw – met name het gebruik van bestrijdingsmiddelen en meststoffen – over het geheel genomen de zwaarste negatieve druk uitoefent. Ook verstedelijking en veranderingen in landgebruik hebben effect. 
Veranderingen in temperatuur beïnvloeden echter ook veel vogelpopulaties. Soorten die van warmte houden, reageren vaker positief, terwijl het voor soorten in koelere gebieden, langeafstandstrekkers en verschillende boerenlandvogels vaker een negatief effect heeft. Bron: PNAS 
Klimaatverandering kan daarom het beste worden gezien als een steeds zwaardere extra belasting voor vogels die vaak al kwetsbaar zijn door verlies van voedsel en leefgebied. Een grote populatie in gezonde en verbonden natuur kan een droog jaar of mislukt broedseizoen beter opvangen dan een kleine, geïsoleerde populatie. 

De snelle opwarming van de aarde wordt vooral veroorzaakt door het verbranden van kolen, olie en gas. Daarbij komt CO₂ vrij die zich ophoopt in de atmosfeer en warmte vasthoudt. Het KNMI stelt dat de snelle opwarming die we nu meemaken het gevolg is van de uitstoot van broeikasgassen door de verbranding van fossiele brandstoffen. Bron: KNMI

Die opwarming verandert de leefgebieden en het levensritme van vogels. Moerassen en graslanden drogen uit, voedselpieken verschuiven en broedplaatsen aan de kust lopen vaker onder water. Hitte, hevige regen en storm kunnen bovendien rechtstreeks gevolgen hebben voor nesten en kuikens. 

Als we willen voorkomen dat de druk op vogels verder toeneemt, dan moet de uitstoot snel omlaag. Dat vraagt om energiebesparing en een snelle overstap van fossiele naar schone energie. 

Door stijgende temperaturen verschuiven de leefgebieden van veel Europese vogels naar het noorden. Onderzoek naar 378 Europese broedvogelsoorten laat zien dat hun verspreidingsgebieden gemiddeld 2,4 kilometer per jaar zijn verschoven. Veranderingen in klimaatomstandigheden en landgebruik verklaren die beweging echter niet volledig. Ook de uitgangssituatie, eigenschappen van soorten en aanwezigheid van geschikt leefgebied spelen een grote rol. Bron: Nature Communications

In Nederland worden zuidelijke soorten als de kleine zilverreiger en cetti’s zanger talrijker. Tegelijkertijd nemen soorten die vooral bij koelere omstandigheden horen, zoals de kramsvogel en matkop, af. De Nederlandse matkoppenpopulatie is sinds 2018 gehalveerd. Volgens Sovon speelt klimaatverandering waarschijnlijk een rol bij de afname langs de zuidgrens van het verspreidingsgebied. Bron: Sovon, Broedvogels in Nederland 2025

Dat sommige zuidelijke soorten profiteren, maakt de ontwikkeling nog niet positief. Klimaatverandering herschikt complete vogelgemeenschappen. Noordelijke soorten kunnen niet onbeperkt blijven opschuiven en geschikt leefgebied verhuist niet automatisch mee. Een klimaat dat ergens geschikt wordt, helpt een vogel bovendien alleen als daar ook voedsel, rust en broedgelegenheid aanwezig zijn.

Veel vogels stemmen hun broedseizoen af op het moment waarop het meeste voedsel beschikbaar is. Door warmere voorjaren komen bomen eerder in blad en ontwikkelen insecten zich vroeger. Niet alle vogels kunnen hun aankomst, de leg van eieren en het uitkomen van hun jongen in hetzelfde tempo aanpassen. 

Daardoor kan een onbalans ontstaan tussen vraag en aanbod: jonge vogels hebben het meeste voedsel nodig op een moment dat de piek in het aanbod van eten al voorbij is. Onderzoek in Nederland naar onder meer koolmezen laat zien dat bomen, rupsen en vogels allemaal op temperatuur reageren, maar niet even sterk. Bron: Nature Today

Voor langeafstandstrekkers is aanpassen extra moeilijk. Zij vertrekken vanuit Afrika op basis van omstandigheden die weinig zeggen over de timing van het voorjaar in Nederland. Wanneer zij hier aankomen, kan de voedselpiek al verschoven zijn. 

Ook onderweg verandert er veel. Trekvogels zijn afhankelijk van een keten van rust- en voedselgebieden. Droogte, zeespiegelstijging en verlies van wetlands kunnen op elke plek langs die route gevolgen hebben.

Warmere en drogere voorjaren kunnen moerassen, natte graslanden en ondiepe plassen laten uitdrogen. Daardoor verdwijnen voedsel en geschikte broedplekken. 
In 2025 gingen de zomertaling en het porseleinhoen – beide afhankelijk van natte moerasgebieden – respectievelijk 42 en 74 procent achteruit vergeleken met het gemiddelde van 2020–2024. De aantallen kunnen sterk verschillen van jaar tot jaar en 2024 was voor het porseleinhoen juist een relatief gunstig, nat jaar. Sovon waarschuwt dat droge voorjaren door klimaatverandering vaker voorkomen, dat geeft deze soorten weinig hoop. Bron: Sovon, Broedvogels in Nederland 2025

Hittegolven, stortbuien en stormen kunnen nesten vernielen, kuikens treffen of het vinden van voedsel lastiger maken. Voor kustbroedvogels komt daar de stijgende zeespiegel bij. Broedplaatsen op stranden, kwelders en lage eilanden lopen vaker onder water, terwijl vogels door dijken, bebouwing en recreatie niet altijd kunnen uitwijken. 

Het effect van één droog, nat of warm jaar mag niet automatisch aan klimaatverandering worden toegeschreven. De structurele verandering van het klimaat vergroot echter wel de kans op omstandigheden die voor verschillende vogelsoorten ongunstig zijn.