Groepssterfte bij zwaluwen toont gaten in toelating pesticiden

De oorzaak van mysterieuze groepssterfte in twee zwaluwkolonies is opgehelderd. Dat wil zeggen, duidelijk is dat de tientallen vogels allemaal stierven aan acute vergiftiging met twee verschillende pesticiden. Nog niet duidelijk is waar die bestrijdingsmiddelen vandaan kwamen en hoe de vogels ze precies hebben binnengekregen. Het gaat om twee middelen die in de landbouw al verboden zijn, maar nog wel in de handel zijn voor plaagbestrijding door particulieren. Nederlandse onderzoekers schreven hierover eind maart in het wetenschappelijke tijdschrift Environmental Chemistry and Ecotoxicology.

In de zomer van 2021 troffen vogelringers dertig dode oeverzwaluwen aan de Haarrijnse Plas, bij Utrecht. De vogels lagen aan de voet van een verticale zandwand met daarin nesten van oeverzwaluwen: een kolonie die de ringers al sinds 2015 in de gaten hielden. Maar zoiets hadden ze nog nooit gezien. Naast de dertig dode zwaluwen vonden ze ook nog eens vijftien stervende exemplaren, die vreemde neurologische verschijnselen vertoonden: ze zwalkten rond over de grond en hielden hun vleugels en nek in een rare positie. Sommige hadden uitpuilende ogen. De ringers namen de dode en de zieke vogels mee, maar die laatste stierven niet lang daarna.

Twee jaar later gebeurde er iets vergelijkbaars: in een paardenstal in Noordwijk lag opeens een dozijn dode boerenzwaluwen op de grond.

Vanwege de neurologische verschijnselen dachten experts in beide gevallen aan vogelgriep als doodsoorzaak. Daarom gingen de vogels eerst voor onderzoek naar het virologisch laboratorium van het Erasmus MC in Rotterdam. Daar kwam geen virusbesmetting aan het licht. Daarom volgde pathologisch onderzoek bij het Dutch Wildlife Health Centre in Utrecht: was er soms schade aan de organen? Ook daar konden onderzoekers de doodsoorzaak niet vaststellen. Ten slotte bogen toxicologen van Wageningen UR zich over het raadsel. Zij zijn gespecialiseerd in het aantonen van gifstoffen en weten veel van de effecten daarvan op levende organismen.

“Op de veren van de vogels vonden we zeer hoge concentraties van twee pesticiden: permethrine en tetramethrine. Deze stoffen vonden we ook in de hersenen”, vertelt Aafke Saarloos van Wageningen UR, eerste auteur van het artikel. “Het meest opvallend was dat we de stoffen niet verhoogd aantroffen in de lever en maag. Dit alles suggereert blootstelling via de lucht in plaats van via het voedsel.”

Tot nu toe wordt het effect van pesticiden op vogels en andere dieren vaak onderzocht in de context van hun voedsel: hoeveel krijgen vogels er bijvoorbeeld van binnen doordat ze insecten eten? “Huidige risicobeoordelingen beschouwen permethrine en tetramethrine niet als groot risico voor vogels, omdat zij die stoffen in hun lever vrij goed onschadelijk kunnen maken”, vertelt Saarloos. “Maar inademing of blootstelling via de huid zijn andere blootstellingsroutes, en daarop wordt tot nu toe niet getest. Nu lijken deze routes dus toch wel relevant te zijn. Via inademing of huidopname kunnen stoffen sneller kwetsbare organen bereiken, voordat de lever ze heeft afgebroken. Ze kunnen daardoor giftiger zijn dan eerder gedacht.”

Het gebeurt niet vaak dat onderzoekers zo veel dieren in handen krijgen die tegelijkertijd zijn gestorven, legt Saarloos uit. “Meestal verstoppen zieke dieren zich, of ze worden gepakt door roofdieren. En dode dieren worden snel opgeruimd door aaseters. Daardoor blijft de doodsoorzaak vaak onbekend. Wat dit onderzoek bijzonder maakt, is dat er zoveel puzzelstukjes beschikbaar waren: van veldwaarnemingen aan de vogels die nog in leven waren tot virologisch, pathologisch en toxicologisch onderzoek.”

Permethrine is al ruim twintig jaar niet meer toegestaan als bestrijdingsmiddel in de akkerbouw; tetramethrine is daarvoor zelfs nooit toegestaan geweest. Het European Chemicals Agency, een officieel agentschap van de EU, oordeelde namelijk dat de stoffen “een onaanvaardbaar risico vormen voor het milieu”. “Maar particulieren mogen ze wel gebruiken voor de bestrijding van onder meer houtwormen, knutten, wespen, motten of kruipende insecten”, vertelt Saarloos. “Er zijn ook toegelaten diergeneesmiddelen waar deze stoffen in kunnen zitten, zoals antivlooienmiddelen.”

In deze studie lijkt de verhouding tussen de twee bestrijdingsmiddelen passend bij een spray. Wellicht zijn de boerenzwaluwen in de Noordwijkse paardenstal door een wolk antivlooienspray heengevlogen, of probeerde iemand daar een wespennest te bestrijden. Van de oeverzwaluwen aan de Haarrijnse Plas blijft het zeer raadselachtig hoe ze zoveel van de stoffen op hun veren hebben kunnen krijgen. “In beide gevallen kunnen we de exacte bron niet definitief aanwijzen”, zegt Saarloos, “en willen we daarover ook niet speculeren. Het gaat ons erom dat een andere blootstellingsroute, dus niet via het voedsel, de oorzaak lijkt te zijn geweest van de massale sterfte.” 

De onderzoekers zouden graag zien dat de toelatingsprocedure van pesticiden wordt herzien. Saarloos: “In EU-richtlijnen staat wel een opmerking over andere mogelijke blootstellingsroutes dan via het voedsel, maar daarop wordt niet getest.” Dat geldt overigens niet alleen voor permethrine en tetramethrine, maar voor álle bestrijdingsmiddelen, merkt ze op. “Terwijl inhalatie en huidblootstelling in sommige contexten minstens zo belangrijk zijn. Denk bijvoorbeeld aan pas bespoten gewassen waarin zich kuikens en jonge hazen verschuilen. Of aan het gebruik van biociden in sprayvorm op particuliere of stedelijke plekken.”

Ook Vogelbescherming Nederland maakt zich zorgen om de uitkomsten van de studie. “Je denkt hierbij misschien: dit gaat om enkele losstaande incidenten”, reageert Jeroen de Vries, beleidsmedewerker landelijk gebied van Vogelbescherming. “Maar deze passen natuurlijk in een veel breder probleem. De intensieve landbouw is de belangrijkste factor achter de achteruitgang van vogelsoorten in heel Europa. En de afhankelijkheid van pesticiden is zorgwekkend. Dat bleek ook weer uit een recente studie in het tijdschrift Proceedings of the Royal Society B: ruim 80 procent van de vogelsoorten in het boerenland vertoont een negatieve correlatie met de hoeveelheid gebruikte bestrijdingsmiddelen.”

Daarbij is het ook nog zo dat je proefdieren in een laboratorium niet één op één kunt vergelijken met wilde dieren in het veld. “Dat zie je nu ook weer aan die zwaluwen”, zegt De Vries. “Die blijken te zijn gestorven aan stoffen die te boek staan als ‘veilig voor gebruik’. Daarbij: deze groepssterfte was zo acuut dat ringers de vogels vonden en konden laten onderzoeken. Maar wie weet hoeveel vogels er geleidelijk verzwakken en sterven buiten het zicht.”

Daarom pleit Vogelbescherming, net als de onderzoekers van Wageningen UR in hun artikel, voor een herziening van de toelatingsprocedure van nieuwe bestrijdingsmiddelen. “Die zou anders moeten kijken naar blootstelling”, zegt De Vries. “En ook naar mogelijke effecten van stoffen die elkaar versterken, of bij elkaar optellen.”

Wat hem betreft geldt dat overigens niet alleen voor nieuwe, maar ook voor de al toegelaten bestrijdingsmiddelen. “Want we zien steeds meer tragische voorbeelden van waar het mis kan gaan. Dit zwaluwenonderzoek is nóg weer een waarschuwingssignaal.”

• Artikel in Env. Chem. and Ecotox., maart 2026: 'Acute mortality in sand martins (Riparia riparia) and barn swallows (Hirundo rustica) linked to dermal or inhalation pyrethroid insecticide exposure'
• Artikel in Proceedings of the Royal Society B, januari 2026: Common birds have higher abundances in croplands with lower pesticide purchases
• Artikel in Proceedings of the National Academy of Sciences (Ecology), mei 2023: Farmland practices are driving bird population decline across Europe