Liefde en voedsel voor de zomertortel

Over vogels valt niet te twisten. Die zijn allemaal bloedmooi en superinteressant, zeker naarmate je er meer van weet. Maar je mag wel favorieten hebben. Van de duiven die in Nederland voorkomen, is dat voor velen de zomertortel. Die zwart-witte streepjes in de hals, de algehele ton-sûr-ton-kleurstelling, het bescheiden formaat en dan dat sonore, dromerige gekoer op een warme zomeravond – daar kan je als vogelliefhebber gewoon geen weerstand aan bieden.

Áls je deze schoonheid in Nederland wilt waarnemen, moet je helaas wel echt je best doen. In de jaren zeventig telde ons land nog tussen de 35.000-50.000 paar, nu is dat aantal geslonken tot zo’n 600-900 paar. En vermoedelijk nog wel wat minder. Dat doet pijn. 

Deze ongelofelijke en sterk verontrustende achteruitgang deelt de zomertortel met andere akkervogels zoals de patrijs of de veldleeuwerik. In het geval van dit mooie duifje geldt als een belangrijke reden, dat er nog maar weinig onkruiden op het Nederlandse platteland te vinden zijn. In de intensieve landbouwpraktijk van tegenwoordig is daar geen plek voor. De zaden van zulke kruiden vormen het voer voor de zomertortels en hun nestjongen. Als het er is.

Op Goeree-Overflakkee heb je nog een zekere kans op de zomertortel. Naar schatting broeden er zo’n 25 paar op dit Zuid-Hollandse eiland. Die lokale populatie krijgt hulp van de Natuur- & Landschapsbescherming Goeree-Overflakkee (NLGO). De vrijwilligers van NLGO zetten zich - met steun van Vogelbescherming - op bewonderenswaardige wijze in voor de zomertortel. Die kan echt alle hulp goed gebruiken, want de zomertortel heeft helaas niet alleen problemen in Nederland. 

De jachthobby van mensen (mannen?) rondom het Middellandse Zeegebied heeft in het verleden bij elkaar opgeteld vele honderdduizenden zomertortels het leven gekost. Zomertortels trekken jaarlijks vanuit hun noordelijke broedgebieden naar de Sahel-zone om te overwinteren. Daar hebben ze overigens ook de nodige uitdagingen, zoals ontbossing, droogte én, opnieuw, jacht.In het voorjaar vliegen ze dan weer terug naar hun noordelijke broedgebieden. Ze komen dus sowieso twee keer langs de fanatieke Zuid-Europese jagers. 

Omdat het bergafwaarts ging met de zomertortel, dwong de Europese Commissie moratorium af op de zomertorteljacht in de betrokken landen. In Nederland is deze jacht overigens sowieso niet toegestaan. Het verbod leidde tot herstel van de populatie in het westelijk deel van Europa (in het oostelijk deel ging men onverdroten door met schieten).

Toen het voorzichtige herstel bekend werd, ging ook de jagerslobby weer aan en mocht er na wikken en wegen vanaf 2025 opnieuw geschoten worden, tot 1,5% van de populatie – verschrikkelijk, maar, als het daarbij blijft, gaat het om veel minder zomertortels dan voorheen. 

Ken Kraaijeveld is de voorzitter van de NLGO op Goeree-Overflakkee en neemt me vanmorgen mee naar een aantal plekken die voor hun zomertortelproject belangrijk zijn. Ken kan zich behoorlijk opwinden over die opnieuw toegestane jacht, want de handhaving van dat quotum in de landen waar het om gaat, is verre van waterdicht. Het weerhoudt hem en zijn mede-vrijwilligers er niet van hun best te doen om de zomertortel op Goeree te beschermen.

Ze zetten zich overigens niet alleen voor de zomertortel in. De vogelwerkgroep van de NLGO beschermt onder meer ook kerkuilen, patrijzen en vogels die op het strand proberen te broeden. Maar deze organisatie met zo’n 500 leden telt ook andere werkgroepen, zoals voor vlinders, of het behoud van het cultuurhistorische interessante eeuwenoude zandwallen-gebied.

Er is ook een werkgroep Planologie, die in de gaten houdt of de natuur niet te lijden heeft van alle lokale en regionale ontwikkelingen. Op Goeree-Overflakkee is zoals ook elders Zuidwestelijke Delta is de stroom toeristen niet te stuiten. Tijdens onze tocht zien we er een negatief voorbeeld van: een park met luxe vakantiehuizen midden in wat voorheen een prachtig duingebied was. Wrang genoeg, zo meldt Ken, zit de loop er totaal niet in. “De eigenaars zouden verplicht moeten worden de boel ook weer af te breken nu het geen succes is.” 

NLGO beschermt de zomertortel langs drie lijnen. Bijvoeren, het inrichten van een voedselveld en het stimuleren van terreinbeheerders om het leefgebied van deze duif weer op orde te krijgen. Onze eerste stop vandaag is de meest oostelijke plek waar Ken wat zaden strooit voor de zomertortels. “Dat is een noodmaatregel. We helpen zo de zomertortels met voedsel die net van hun lange trektocht zijn teruggekeerd. We strooien dit jaar op zes plekken. Dat doen we met beleid, dus niet te veel in een keer, want we willen voorkomen dat ze de ziekte het geel via deze voerplekken opdoen. Waar we nu staan, legt mijn vrouw Esther vaak het voer neer. Ze doet dat in de vorm van een hartje”, meldt Ken met een glimlach. Of de zomertortels deze liefdesverklaring herkennen, valt te bezien, maar het voer is in ieder geval op als we op de plek aankomen.

“We doen dit nu voor het derde jaar. Het goede nieuws is dat de zomertortels de bijvoerplekken steeds beter en sneller weten te vinden. Door onze wildcamera’s hebben we daar inmiddels de bewijzen van.”

Een kleine bekentenis is op z’n plek. Auteur dezes had tijdens menige vogelvakantie zomertortels waargenomen, maar in Nederland nog nooit. Aan deze omissie kwam bij de Kwade Hoek op Goeree-Overflakkee een einde. Ken heeft me meegenomen naar een pad waar ze geregeld te zien én te horen zijn. Het is niet meteen raak op deze regenachtige en wat koude voorjaarsdag. Stilletjes lopen we over het pad het natuurgebied in en ja hoor, eerst dat gekoer en later ook even een zomertortel in beeld. Met zowaar z’n vermaard aantrekkelijke baltsvluchtje. 

Op weg naar de volgende stop: het speciale voedselveldje dat bij boer Jan van der Linde met een subsidie van het  Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLb) kon worden aangelegd. Achter de duinrand rijdend, komen we in de auto te spreken over een bijzondere actie voor de zomertortel op Goeree, namelijk een eigen NLGO-onderzoek naar wat zomertortels voor voedsel tot zich nemen, anders dan de gevoerde zaden. 

“Mijn twee petten kwamen hier mooi bij elkaar. Beroepsmatig werk ik als docent bio-informatica en onderzoeker bij het Leiden Centre for Applied Bioscience. Via die route kon ik een DNA-onderzoek organiseren met een kleine subsidie van Vogelbescherming. Mede-vrijwilliger George Tanis heeft met veel geduld gedurende het vorige broedseizoen 68 poepjes verzameld op verschillende plekken. Een zomertortel op de grond zien zitten, is al een hele opgave. Maar ze dan ook zien poepen en dan dat poepje ook nog veilig stellen. Ongelofelijk!” 

De uitslag van onderzoek zal z’n weg nog vinden naar een wetenschappelijke publicatie, maar duidelijk werd al snel dat de Goereese zomertortels een heel specifieke voedselvoorkeur aan de dag leggen. In het voorjaar eten ze veel zaden van winterpostelein en in de zomer gaan ze dan over op zeewolfsmelk. “De eerste is een algemeen voorkomende plant in de duinen, de tweede is in Nederland behoorlijk schaars, maar groeit hier in de buitenste duinrand. De zaden bevatten veel vet, dat de zomertortels goed kunnen gebruiken voor hun terugreis naar de Sahel.”

Het poeponderzoek leidde meteen tot acties. “We konden Natuurmonumenten laten weten dat ze extra zuinig moeten zijn op de plekken met zeewolfsmelk. En zelf hebben we op ons voedselveld nu vooral ingezet op winterpostelein.” 

Bij het speciaal voor de zomertortel aangelegde voedselveld aangekomen, ontmoetten we George Tanis die de poepjes verzamelde, en nog een ander lid van het zomertortelteam, Hans van Oostenbrugge. Gisteren klonk er digitaal gejuich in hun app-groep.

George had bij het voedselveld in een groepje duiven voor het eerst ook een zomertortel waargenomen. Duidelijk is dat ze de plek bij boer Jan nog meer moeten ontdekken. Vogels beschermen gaat ook over maatregelen uitproberen en kijken hoe iets werkt. Ken denkt dat ze bij deze maatregel gewoon nog wat geduld moeten hebben.  
Hans is ondertussen bezig om een wildcamera te plaatsen, om te kunnen monitoren wie er allemaal zaadjes van de winterpostelein komen pikken.

Op het voormalige weiland hadden de vrijwilligers in eerdere jaren te kampen met veel ongewenst perzikkruid, dat zo hoog opschiet dat de tortels daar niet meer tussendoor kunnen scharrelen. Nu bij het derde jaar is de winterpostelein (die mooi is opgekomen) in stroken geteeld waartussen de boer dan stroken kaal freest. Zo kunnen de duifjes de zaden vinden.

Dat frezen is intussen weer nodig. Hans gaat aan natuurboer Jan vragen dat ter hand te nemen. En volgende week gaan ze zelf aan de slag om in de stroken wat distels weg te halen. Je hoopt dat de zomertortels snel komen, want er staat een geweldig banket voor ze opgediend.

Leefgebiedherstel voor de zomertortel moet vooral van andere partijen komen dan de NLGO. Het grote geluk is dat de provincie Zuid-Holland aan het opkopen is achter de duinrand, omdat het gebied deel uitmaakt van het Natuurnetwerk Nederland. Bij de herinrichting daarvan staat de zomertortel duidelijk op de agenda, weet Ken, en kan de NLGO met de opgedane kennis van de afgelopen jaren nu goed adviseren.  
We bezoeken, tot slot, nog een aantal andere bijvoerplekken, waar George aan de sporen in het zand kan zien dat duiven die hebben bezocht.  

Op weg naar bushalte vanwaar ik weer noordwaarts reis, komt het gesprek met Ken op de niet zo florissante toestand in de wereld in het algemeen en die van de natuur in het bijzonder. “Je zou er zuur van kunnen worden. Maar dat wil ik juist niet. Het is voor mij een belangrijke reden om me voor NLGO en de zomertortel in te zetten. Ik voel me vaak machteloos over grote ontwikkelingen. Maar als vrijwilliger kan je echt iets voor vogels en natuur betekenen in je directe omgeving. Ook al is het niet altijd gemakkelijk, maar door me op die manier in te zetten, kan ik in mijn eigen omgeving wél een verschil maken. Zo kan je iets positiefs bijdragen.” 

De laatste jaren is er internationaal veel aandacht uitgegaan naar beperking van de jacht op zomertortels in Zuid-Europa. Dit heeft geleid tot een flinke groei van de populatie aldaar. Tortels gedijen bij rommeligheid en kleinschaligheid, zodat er voldoende nestplekken zijn en ze voldoende voedsel kunnen vinden. Dit soort plekken zijn in Nederland erg schaars geworden. Om de ergste nood te lenigen, faciliteert Vogelbescherming met dank aan leden, fondsen en gulle gevers sinds 2019 het bijvoeren van zomertortels, een noodmaatregel uit een internationaal actieplan voor de soort, zoals op Goeree-Overflakkee. Ondertussen hebben we samen met andere partijen onderzoek gedaan naar meer structurele oplossingen voor de zomertortel. Daar wordt nog steeds aan gewerkt.