Matkop

Willow Tit, Poecile montanus - Mezen (Paridae)

Rode lijst

De matkop leeft in allerlei bossen met voldoende dode bomen. In dit zachte dode hout wordt een nestholte gemaakt. De matkop is vaak in iets vochtiger habitats te vinden dan de sterk gelijkende glanskop, die iets minder algemeen is. Matkoppen hebben een -naar mezenmaatstaven- groot territorium. De gemiddelde oppervlakte van een matkop-territorium is 7,5 hectare.

Herkenning

Bovendelen grijsbruin en onderdelen vuilwit met beigebruine flanken. Kopkap is mat zwart, maar dit is in het veld lastig waar te nemen, net als de meeste andere kenmerken, zoals een 'stierennek'. Naast het geluid is de lichte baan op de armpennen een goed kenmerk om de matkop te onderscheiden van de glanskop. Ook heeft een matkop geheel witte wangen en een vrij grote zwarte kinvlek.

Geluid

Zang een helder "tjii-tjii-tjii-tjii". Roep een luid "DÈÈÈH-DÈÈÈH-DÈÈÈH-DÈÈÈH" vooraf gegaan door een kort "tsi-tsi" (soms bijna niet hoorbaar).


12-13 cm


Deze soort lijkt op:


Leefwijze

Broeden

Eileg van begin april tot half april. Eén legsel per jaar met meestal 7-9 eieren. Broedduur 13-15 dagen. Matkoppen maken gebruik van oude, deels verrotte, palen van afrasteringen en hekken om hun nest in uit te pikken. Vrouwtjes-matkoppen doen veel werk; ze maken de nestholte, leggen de eieren en mogen ze vervolgens alleen uitbroeden. Gelukkig worden ze daarbij wel gevoerd door het mannetje, die daarnaast druk is met het verdedigen van het territorium. De jongen zitten 17-20 dagen op het nest. Als ze zijn uitgevlogen, worden de jongen nog enige tijd gevoerd door beide ouders.

Leefgebied

Matkoppen broeden vooral op de hoge gronden, zowel in bossen en natuurgebieden als in boerenland met houtwallen of singels. Ze zijn het talrijkst in gebieden met veel berken, wilgen of rotte boomstronken: broekbos, heide met opslag en jonge loofbossen met een open structuur.

Voedsel

Een groot scala aan insecten, zoals vliegen, gaasvliegen, bijen, wespen, mieren, kevers, bladluizen, vlinders, rupsen en vele anderen. Buiten het broedseizoen ook zaden en vruchten, en kan dus ook een bezoek brengen aan de voedertafel (al gebeurt dat niet vaak).

Vogeltrek

Matkoppen zijn echte standvogels die jaarrond in het broedgebied verblijven. In de winter kunnen territoriale groepjes matkoppen gezien worden. Dit zijn vogels uit de omgeving, die groepsgewijs naar voedsel zoeken. Dit heeft als voordeel dat predatoren eerder worden opgemerkt.


Verspreiding en aantal

vrij talrijke broedvogel | jaarrond aanwezig

jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec

In Nederland broeden er fors minder (bijna de helft) dan enkele decennia geleden. Vooral in de laagveengebieden en de Noordoostpolder is de afname erg sterk. Voortschrijdende verdroging en verruiging van deze gebieden kunnen hierin een rol spelen. In Engeland is dit een belangrijke factor gebleken bij de achteruitgang van de matkop. In bosgebieden is het mogelijk dat grote bonte spechten vaker nesten van matkoppen prederen dan voorheen. Door natuurlijker bosbeheer is het aantal grote bonte spechten namelijk toegenomen.

Aantallen in Nederland

Aantal broedparen 20.000-30.000 (in 1998-2000)
Geschat maximum aantal overwinteraars/doortrekkers groot aantal

Bron: Sovon Vogelonderzoek Nederland

Meer weten over trends? Kijk op sovon.nl.

Waarnemingen

Meer waarnemingen op Waarneming.nl

Kijktip

Moerasgebieden met veel wilgenopslag en ander zacht hout, zoals de Oostvaardersplassen.

In Europa

De matkop leeft in de Euraziatische boreale en gematigde bossen van Engeland tot in Japan.

Meer informatie


Bescherming

In tegenstelling tot de glanskop is de matkop sterk achteruitgegaan: in de achterliggende 25 jaar met 50% gedecimeerd. Het is gissen naar de precieze oorzaken van de achteruitgang van de matkop in grote delen van laag-Nederland. Het lijkt erop dat jonge en oude loofbossen meer worden gewaardeerd dan bossen van tussenliggende leeftijd. Matkoppen leggen wintervoorraden aan in het najaar, waarop ze bij koude terugvallen. Mogelijk hebben natte vochtige winters (klimaatsverandering!) gezorgd voor bederven van deze voorraden.

De matkop staat op de Rode Lijst van Nederlandse broedvogels. Rode Lijsten bevatten soorten die bedreigd worden of kwetsbaar zijn. Rode Lijsten hebben geen officiële juridische status, maar hebben in de praktijk wel een belangrijke signaleringfunctie. Voor deze soorten geldt een hogere prioriteit bij het nemen van actieve beschermingsmaatregelen, bijvoorbeeld door hun leefgebieden te verbeteren. Download het Basisrapport voor de Rode Lijst Vogels volgens Nederlandse en IUCN–criteria.

Wat wij doen

Vogelbescherming zet zich voor de bijzondere natuurkwaliteiten van de belangrijke Natura 2000-natuurgebieden in Nederland. Dat doen we door beleidsbeïnvloeding achter de schermen, kennisoverdracht en waar nodig juridische actie. Via ons netwerk van deskundige WetlandWachten heeft Vogelbescherming overal in Nederland ogen en oren in het veld.

Wat kunt u doen

Begrazing kan bij hoge dichtheden slecht uitpakken, zoals in de Oostvaardersplassen. Daar is geschikt leefgebied voor de matkop – wilgenbos en vlierstruweel – over grote oppervlakten geheel verdwenen. Elders in Flevoland – Horsterwold, Hulkesteinse Bos – blijkt vernatting van grote delen bos erg gunstig voor de matkop te zijn. Daar zijn de dichtheden erg hoog. Om de matkop tegemoet te komen kunnen terrein beherende organisaties dus het beste zorgen dat er grote oppervlakten jonge, vochtige of zelfs natte bossen beschikbaar zijn. Spontane wilgenbossen, elzen- en berkenbroekbossen, maar ook aangeplante populierenbossen. Het vereist denken in termen van cyclisch beheer en dynamiek: toelaten dat er af en toe delen spontaan volgroeien met wilg, berk en els.

Meer weten?

Actuele berichten


Wet- en regelgeving

De matkop is een beschermde inheemse diersoort. Net als alle andere vogels die van nature in het wild in Nederland voorkomen zijn matkoppen beschermd op grond van de Europese Vogelrichtlijn. De bescherming van de matkop is in Nederland geregeld in de Flora- en faunawet.

Algemene regels

De Flora- en faunawet bevat een aantal verboden handelingen die van toepassing zijn op alle inheemse vogels, waaronder de matkop. Deze verboden gelden in heel Nederland. De wet verbiedt:

  • het doden, verwonden, vangen (artikel 9)
  • het opzettelijk verontrusten (artikel 10)
  • het beschadigen, vernielen, uithalen, wegnemen of verstoren van nesten, holen of andere voortplantings- of vaste rust- of verblijfplaatsen (artikel 11)
  • het zoeken, rapen, uit het nest nemen, beschadigen of vernielen van eieren (artikel 12)
  • het bezit, het vervoer en de handel in de vogels dan wel eieren, nesten of producten daarvan (artikel 13)

Uitzonderingen op de verboden zijn onder strikte voorwaarden mogelijk. Daarvoor is een ontheffing of een vrijstelling nodig.

Bijzondere regels

De Flora- en faunawet biedt bescherming aan alle in gebruik zijnde nesten, voortplantingsplaatsen en vaste rust- en verblijfplaatsen van vogels. Deze bescherming geldt voor alle soorten gedurende het broedseizoen en voor een beperkt aantal soorten jaarrond. Nesten van de matkop zijn alleen gedurende het broedseizoen beschermd. Er zijn geen natuurgebieden voor deze soort aangewezen op grond van de Natuurbeschermingswet 1998.

Meer weten?

© Foto's: AGAMI   © Illustraties vogels: Elwin van der Kolk   © Video's: Natuur Digitaal