Appeltje, eitje? Niet in nestkast 138

Peter de Vries, NIOO | woensdag 8 april 2026 | Vind ik leuk | Bewaar deze blog | 13x | 111x

Het vrouwtje is fanatiek aan het bouwen en er ligt al een behoorlijke laag haren in de kast. Dat wijst erop dat het leggen van de eerste eitjes waarschijnlijk niet zo lang meer op zich zal laten wachten. 

Maar, hoe staat het ervoor met de twee-na-beroemdste nestkast van Nederland (de beroemdste is natuurlijk onze eigen Beleef de Lente-nestkast, dat spreekt voor zich): nestkast nr. 138 in ons onderzoeksbos in Oosterhout? In deze kast lag het vroegste koolmeesei ooit in 70 jaar koolmeesonderzoek bij het Nederlands Instituut voor Ecologie (zie voor meer info mijn vorige blog). Nou, over dit nestje is veel te vertellen.

Om dit goed te duiden eerst de basisprincipes: een vrouwtje Koolmees legt elke dag één ei. Kom je bijvoorbeeld vandaag (8 april) bij een controle 2 eieren tegen, dan weet je dat het eerste ei op 7 april is gelegd. Zo kunnen wij de eerste eilegdatum bepalen.

Appeltje, eitje, zou je zeggen. Maar bij kast 138 ligt het anders en wordt deze vaste volgorde van elke dag 1 ei niet aangehouden. Op 25 maart werden bij de eerst controle 5 eitjes in de kast aangetroffen. Dan is eenvoudig te berekenen dat het eerste ei op 21 maart (de recorddatum) is gelegd. Op 31 maart is kast 138 opnieuw gecontroleerd (dus zes dagen later) en toen lagen er 9 eitjes in. En nu wordt het interessant. Je zou verwachten dat er op 31 maart 5 + 6 = 11 eitjes zouden liggen. Maar het waren er ‘maar’ 9. Op twee dagen heeft het vrouwtje dus geen ei gelegd. Dit komt vaker voor: wij noemen dit een legpauze, en die treedt vooral op bij kouder weer. Blijkbaar is het voor een vrouwtje Koolmees dan verstandiger om te investeren in haar eigen conditie dan in de productie van een ei.

Gisteren, op 7 april, is de kast opnieuw gecontroleerd. En wat denk je: er lagen 10 eitjes in. In de periode van 31 maart tot 7 april is er dus 1 ei bij gekomen. Dat is op zich niet vreemd; het vrouwtje kan op 1 april het 10e ei hebben gelegd, maar het kan ook later zijn geweest, dat weten we niet. Normaal gesproken zou je verwachten dat de eitjes nu warm zijn, een teken dat het vrouwtje broedt. De eitjes waren echter koud. Ze zit dus nog niet te broeden…

Toen dit nieuws mij bereikte was mijn eerste gedachte dat het nest verlaten was, maar niets bleek minder waar. Het paartje Koolmezen alarmeerde fanatiek toen mijn collega de kast controleerde. Een duidelijk teken dat het nest nog gewoon bezet is en niet verlaten. 

Het vrouwtje is nog niet gestart met broeden. Ook dit hangt waarschijnlijk samen met de relatief lage temperaturen van de afgelopen tijd, waarbij vooral de nachttemperaturen belangrijk zijn. Zodra het vrouwtje begint met broeden, kan ze namelijk niet meer stoppen: de embryo’s ontwikkelen zich dan en dat proces laat zich niet pauzeren. Daarom is het voor een vrouwtje Koolmees dus erg belangrijk om het starten van het broeden goed te timen.

Hoe het verder gaat met dit legsel weten we nog niet; pas over een week wordt de kast opnieuw gecontroleerd. We hopen natuurlijk dat de eitjes dan warm zijn en dat het vrouwtje broedt. Tot die tijd is het dus nog even afwachten.

Gelukkig kunnen we ondertussen mooi onze eigen Koolmees hier blijven volgen. Want die moeten we natuurlijk ook niet vergeten. En, volgende week dus zeker meer nieuws uit die andere beroemde nestkast! 

Nestkast 138 op 7 april 2026 | Maartje van Deventer

Het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW) doet fundamenteel en strategisch ecologisch onderzoek. Met meer dan 300 onderzoekers en studenten is het NIOO één van de grootste onderzoeksinstituten van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). De NIOO-ers bestuderen organismen, populaties, levensgemeenschappen en ecosystemen. Samen onderzoeken ze de volle breedte van planten-, dier- en microbiële ecologie, zowel op het land als in het water. Bezoek de website van NIOO

Vind ik leuk
Bewaar deze blog

Meer over