Even voorstellen: de grauwe vliegenvanger

Aanwezig: vanaf eind april tot begin september
Voedsel: Met name vliegende insecten (zoals vliegen, bijen, vlinders), kevers en spinnen. In najaar ook wel bessen.
Aantal: 17.000-23.000 broedparen in Nederland
Broedtijd: half mei tot soms half augustus
Aantal eieren: 4-5
Aantal legsels: 1, soms 2
Broedduur: 13 dagen
Uitvliegen: 12-17 dagen na uitkomen

Grauwe vliegenvangers broeden in open loofbossen en gemengde bossen, bosranden met struwelen en parkachtige gebieden. Lommerrijke dorpen en boerenerven zijn een prima leefgebied voor grauwe vliegenvangers. Er moet veel ruimte zijn in de kroonlaag om te kunnen foerageren.

Grauwe vliegenvangers bouwen hun nesten in scheuren of grote holen in bomen, of in klimop tegen de stam, maar ook tegen schuttingen en gebouwen. Het nest waar we naar kijken, hangt aan de zijgevel van een Drentse boerderij. Het is een kunstnest voor zwaluwen.

Toen de eigenaar dit huis kocht in 2023 hing er al een zwaluwkommetje onder het riet aan de gevel van het huis. Dat mocht blijven hangen, maar tot op heden heeft er nog nooit een zwaluw in gebroed, hoewel die wel veel rond het huis te zien zijn. En nu hebben grauwe vliegenvangers dus hun kans gezien.

De naam vliegenvanger is prima gekozen. Ze eten namelijk met name vliegen en andere vliegende insecten, zoals bijen, wespen, vlinders en kleinere libellen, maar ook kevers, spinnen en dergelijke. In het najaar eten ze ook wel bessen.

Ze vangen de vliegende insecten op zeer karakteristieke wijze door vanaf een uitkijkpost naar een prooi te vliegen en hierna weer terug te vliegen naar de uitkijkpost. De vliegenvangers die wij in beeld hebben, gebruiken een grote appelboom aan de andere kant van de oprit bij de boerderij als belangrijkste uitvalbasis voor hun voedselvluchten.

De camera van de grauwe vliegenvanger hangt aan de zijgevel van het voorhuis van onze Beleef de Lente-techneut, Lennart Suselbeek. Dat betekent dat de nestkast zich bevindt in het buitengebied tussen Ruinerwold en Ruinen in Drenthe. Lennart woont daar met zijn gezin in een verbouwde boerderij aan de Dokter Larijweg. Dit is een van de meest bekende fruitboomlanen van Nederland. Meer info: https://beleefhetlagenoorden.nl/dr-larijweg-ruinerwold.

Op het erf bevinden de vliegenvangers zich in goed gezelschap. Bijvoorbeeld van de koolmezen waarvan we eerder dit seizoen al een succesvol broedsel konden volgen. Meerdere andere nestkastjes zijn bezet door koolmezen en pimpelmezen. Ook kwam hier vorig jaar de livestream van de woelmuis vandaan, en hebben we vorig jaar in een van de andere nestkasten op het erf kunnen genieten van een ander koolmeeslegsel.

Tot slot: mocht je als kijker of luisteraar soms denken; wat een vrolijk getetter op de achtergrond, dan zijn het vast Lennarts drie kinderen of de hond Waffel!

De afname in agrarisch cultuurlandschap staat vermoedelijk in verband met verlies aan nestgelegenheid (onder meer hoogstamboomgaarden, houtwallen) en vooral voedselschaarste (afname insecten). De situatie in de Afrikaanse trek- en overwinteringsgebieden speelt mogelijk een doorslaggevende rol, vooral de uitbreiding van de Sahara. De soort trekt in kleine etappen.

De grauwe vliegenvanger staat op de Rode Lijst van Nederlandse broedvogels. Rode Lijsten bevatten soorten die bedreigd worden of kwetsbaar zijn. Rode Lijsten hebben geen officiële juridische status, maar hebben in de praktijk wel een belangrijke signaleringfunctie. Voor deze soorten geldt een hogere prioriteit bij het nemen van actieve beschermingsmaatregelen, bijvoorbeeld door hun leefgebieden te verbeteren. 

Vogelbescherming staat voor voldoende natuurkwaliteit in het landelijk gebied, zodat ook vogels, net als insecten, bijen, bloemen en vlinders er een plek hebben. Op verschillende manieren werken we daaraan. Samen met boeren en erfbezitters. Trekvogels beschermen doen we samen met andere BirdLife Partners, zo hebben we 150.000 bomen helpen aanplanten in het Sahel-gebied.

Boeren, terreinbeherende organisaties en overheden kunnen belangrijk bijdragen aan een meer landelijk gebied met veel meer natuur. Geen verdere intensivering en bulkproductie, maar hoogwaardige producten waar consumenten bereid zijn wat meer voor te betalen. Op die manier zijn er veel meer natuurmaatregelen mogelijk. Het netwerk weidevogelboeren waarmee Vogelbescherming samenwerkt, toont aan dat die manier van denken en werken mogelijk is. Erfbezitters kunnen hun erven vogelvriendelijk inrichten, door vooral met inheems plantmateriaal te werken. Via organisaties als Landschapsbeheer is daar advies over te krijgen, soms ook over financiële bijdragen om bijvoorbeeld hoogstamboomgaarden aan te leggen, of grotere waterpartijen. Ook Tuinvogelconsulenten van Vogelbescherming kunnen (tegen een kleine vergoeding) adviseren.

Gunstige beheer- en inrichtingsmaatregelen voor de grauwe vliegenvanger zijn: scheppen van ouder, afwisselend, structuurrijk bos met veel ruimte in de kroonlaag; laten staan van dode bomen of stammen. Op erven zijn plaatsen met veel vliegende insecten (mesthopen, waterpartijen) en hoge bomen gunstig voor het aantrekken van grauwe vliegenvangers. De soort maakt in cultuurland graag gebruik van speciale vliegenvangerkasten.

De afname van insecten kan voorkomen worden door tuinen en erven natuurvriendelijk te beheren en te onderhouden, door te zorgen voor veel inheemse planten en struiken en door het afzien van het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen.