Even voorstellen: de gierzwaluw

Leefgebied: In Nederland jagen ze boven uiteenlopende habitats in dorpen en steden. Voor het broeden zijn ze afhankelijk van gebouwen.
Voedsel: vliegende insecten, zoals muggen, (zweef)vliegen en dag- en nachtvlinders.
Aantal broedparen: onduidelijk. Er zijn grote aantallen niet-broedende vogels in Nederland daardoor inventariseren notoir lastig. Meest actuele gegevens staan hier.
Broedtijd: mei-juni
Aantal eieren: 2-3
Aantal legsels: 1
Broedduur: 18-22 dagen

Ongeveer drie maanden per jaar zijn gierzwaluwen in Nederland, om vervolgens te vertrekken naar hun wintergebieden in zuidelijk Afrika, 7000 kilometer hier vandaan. Daar zwerven ze rond, maar kunnen ook in bepaalde regio’s maandenlang verblijven.

Het luchtruim is dé plek voor gierzwaluwen. Daarna kan de stad, dorp en bebouwing ook als hun biotoop aangemerkt worden. Ze vliegen de gehele dag, behalve als ze broeden. Ze zijn voor hun nestplek afhankelijk van mensen. Ze broeden in onze contreien graag in huizen, gebouwen en kantoren. Een scheve dakpan, ruimte onder de goot, onvolkomenheden in de bouw, dát zijn de plaatsen waar de gierzwaluw gebruik van maakt.

Voor nestgelegenheid zijn gierzwaluwen afhankelijk van gebouwen. In een holte zoeken ze een plekje. En daar gaat het vaak mis. Want door renovaties en stadsvernieuwing zijn onze huizen en kantoren veel te netjes geworden. Gelukkig zijn er vele vrijwilligers in Nederland die bouwers zoals projectontwikkelaars, gemeenten en corporaties onvermoeibaar wijzen op mogelijkheden om deze soort een handje te helpen. Zie bij 'Meer weten en helpen'.

Het voedsel van gierzwaluwen bestaat uit vliegende insecten en zwevende spinnetjes. Niet alles wat voorbij komt wordt verorberd. Eetbare zweefvliegen onderscheiden gierzwaluwen in een oogopslag van een met een angel uitgeruste bij.

De gevangen insecten bewaren oudergierzwaluwen in hun keelzak. Vermengd met speeksel vormen die een voedselbal voor de jonge gierzwaluwen.

Gierzwaluwen schijnen per dag ongeveer 10.000 insecten te kunnen vangen.

Vocht halen ze uit hun voedsel. Als het erg warm is, scheppen gierzwaluwen met hun snavel water door heel laag over het water te vliegen.

Het dorp Beek-Ubbergen ligt dicht bij de stad Nijmegen en bij de grens met Duitsland. Ten noorden van het dorp ligt de Ooijpolder met een mix van landgebruik voor agrarische doeleinden, een recreatieplas, natuurwater en natuurgebied. Ten zuiden en oosten van het dorp ligt een beboste heuvelrug en bosachtig gebied.

Toen Jochem Kühnen in 2008 samen met zijn vrouw in Beek-Ubbergen kwam wonen was dit bewust in een woning met een geschikte oriëntatie en gevel om nestkasten voor gierzwaluwen op te hangen. In hun vorige appartement was hier geen mogelijkheid voor, maar Jochem had zich in de jaren ervoor al gevormd tot groot liefhebber van de soort.

Na het verkrijgen van de sleutels van het nieuwe huis in 2008 werden dan ook al snel de eerste twee zelfgemaakte Gierzwaluw-nestkasten onder de dakgoot-betimmering opgehangen. Door Gierzwaluw-geluiden af te spelen werd de aandacht van laag overvliegende vogels op de nestruimte gevestigd. Evengoed duurde het tot de zomer van 2010 voor de eerste keer een Gierzwaluw een nestkast in ging, maar wat een geweldige mijlpaal was dat! Deze vogel trok zelf een partner aan en in 2011 werd voor het eerst succesvol gebroed. In 2012 kwam er een derde nestkast bij die door een tweede paartje vogels werd bezet.

Inmiddels is de ruimte voor gierzwaluwen flink uitgebreid. In totaal is er ruimte voor 35 paartjes vogels, verdeeld over 20 nestkasten aan de buitengevel en 15 op zolder (toegankelijk via gaten door de buitengevel). Van twee paartjes in 2012 is de ‘Kühnen-kolonie’ gegroeid tot ongeveer 16 paartjes in 2025 en inmiddels zijn er in totaal al meer dan 180 jongen succesvol uitgevlogen!

Jochem heeft bij renovaties en nieuwbouw als stadsvogeladviseur voor Vogelbescherming in Nijmegen en omstreken al voor meer dan 300 nestplaatsen voor gierzwaluwen gezorgd. Hij houdt de gebeurtenissen in de nestkasten bij hem thuis nauwgezet in de gaten, geeft excursies, lezingen en heeft zich met wetgeving beziggehouden waardoor hij inmiddels Gierzwaluw-deskundige genoemd mag worden.

• Bij verbouwing en renovatie van oude gebouwen gaan veel broedplekken van de gierzwaluw verloren.
• Onze grote steden verstenen steeds meer en bieden daardoor steeds minder ruimte aan de gierzwaluw, de plek waar hij van afhankelijk is.
• De afname van insecten zorgt voor minder voor voedsel voor de gierzwaluw.
• Gierzwaluwen broeden onder dakpannen en in kieren en gaten. Met het isoleren van onze huizen verdwijnen hun broedplekken.

Op een warme zomeravond scheert een groep gierzwaluwen door de straten. Het schrie-schrie weerkaatst over de daken. Dit geluid hoort bij de stad, bij lange, lome zomeravonden. Veel mensen zijn vertrouwd met dit geluid. Niet iedereen weet dat dit het geroep is van de gierzwaluwen. Nog minder mensen weten dat dit geluid steeds minder vaak in onze steden te horen is.

Zijn Latijnse naam zegt het al: apus apus. Hij zonder voeten. De gierzwaluw leeft namelijk in de lucht, zijn hele leven lang. Paren? In de lucht! Slapen? Ook in de lucht. Alleen voor het broeden maakt hij een uitzondering. De gierzwaluw keert, jaar na jaar, terug naar exact dezelfde plek onder de dakpannen.

En daar gaat het mis. Waar vroeger oude gebouwen vol kleine gaten en kieren zaten, worden huizen nu strak afgewerkt en goed geïsoleerd. Fijn voor ons mensen, een ramp voor de gierzwaluw. Want daarmee verdwijnen ook de nestplaatsen. Eén verdwenen nestplek betekent dat een paartje op zoek moet naar een alternatief. Maar gierzwaluwen broeden in groepen, dus één renovatieproject kan een hele kolonie uitwissen.

Ondertussen verandert onze stad verder. Gebouwen worden gesloopt, wijken vernieuwd. De plekken waar gierzwaluwen generaties lang hun jongen grootbrachten, verdwijnen daardoor stukje bij beetje. Dat heeft ook gevolgen voor ons mensen. Gierzwaluwen eten enorme hoeveelheden insecten, waaronder muggen. Tot wel 12.000 per dag! Ze vormen daarmee een natuurlijke vorm van plaagbestrijding in onze steden.

Wanneer gierzwaluwen verdwijnen, verdwijnt ook de balans. Wat voor ons mensen overblijft is de stilte.

Gelukkig zijn de oplossingen eenvoudig en effectief.

• Bij renovatie en nieuwbouw kan rekening worden gehouden met de gierzwaluw door het plaatsen van neststenen. Deze kunstmatige nestplekken weten gierzwaluwen steeds beter te vinden.
• Bij werkzaamheden wordt vooraf onderzoek gedaan naar aanwezige kolonies en om de broedperiode heen gepland.
• De openbare ruimte wordt aangekleed met inheems, vogelvriendelijk groen. Zo houden we de biodiversiteit in stand en bieden we voedsel aan vogels.

Vogelbescherming zet zich actief in voor de bescherming van stadsvogels, zoals de gierzwaluw.

• Vogelbescherming stimuleert natuurinclusief bouwen, waarbij bij renovatie en nieuwbouw neststenen worden geplaatst.
• Vogelbescherming werkt samen met bouwbedrijven aan natuurinclusieve oplossingen en vogelvriendelijke wijken.
• Vogelbescherming leidt stadsvogeladviseurs op, die lokaal lobbyen voor vogels.
• In het Interegproject NatuurInbouw werkt Vogelbescherming samen met Nederlandse en Vlaamse partners door het ondersteunen van natuurinclusieve bouwprojecten en het opleiden van adviseurs.