Kwartelkoning

De kwartelkoning is een karakteristieke vogel van kruidenrijke hooilanden en grootschalige akkergebieden. Zonder speciale maatregelen komt een groot deel van de vogels niet tot broeden.

Alternatief beheer in grasland

Niet alles tegelijk maaien

Niet alleen vroeg maaien en snelle machines brengen kwartelkoningen in de problemen, ook de schaal waarop doorgaans wordt gemaaid, reduceert de mogelijkheden voor het broeden. Weliswaar worden in juni en juli de plekken met roepende kwartelkoningen gespaard, de hele omgeving waar op dat moment geen kwartelkoningen riepen wordt wel gemaaid. Dat geeft de vogels amper kans een tweede legsel groot te brengen. Bovenal moeten de kuikens een geschikt opgroeigebied ontberen. Een probleem dat we ook van de Grutto's en andere weidevogels kennen. Ook hier zijn oplossingen voor, die zich bovendien goed in de bedrijfsvoering laten inpassen.

Het afwisselend vroeg en laat maaien van graslanden levert kwartelkoningen het gehele broedseizoen geschikt leefgebied, bijvoorbeeld als plek voor een tweede broedsel, of als opgroeigebied voor kuikens. In een situatie waar alles vrijwel gelijktijdig wordt gemaaid is het habitat in één klap verdwenen.

De werkwijze bestaat er uit de verschillende percelen, of delen van percelen steeds op een verschillend tijdstip  te maaien, en vervolgens ongemoeid te laten. Maai bijvoorbeeld een deel in mei, voordat de kwartelkoningen zijn gearriveerd, en laat dat verder ongemoeid of doe aan nabeweiding met een gering aantal stuks vee. Dat deel is dan beschikbaar in juni-augustus als opgroeigebied voor kuikens, of als plek om een tweede legsel te beginnen. Andere delen worden dan pas vanaf 1 augustus gemaaid. Op die wijze ontstaat op kleine schaal een mozaiek van gemaaide en ongemaaide stukken (eventueel met distelhaarden), waar niet alleen kwartelkoningen maar ook andere vogels en insecten van profiteren. Uiteraard is het van belang in augustus altijd op een 'kwartelkoning-vriendelijke wijze' te maaien, om eventuele aanwezige kuikens mogelijkheid te geven te ontsnappen.

Flexibele pachtcontracten

Natuurbeheerders als Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten verpachten een deel van hun graslandreservaten aan boeren. Ook hier wordt vaak rond half juni gemaaid. Uitstel van maaien stuit doorgaans op problemen vanwege de gemaakte afspraken met de boer. In Overijssel heeft Staatsbosbeheer goede ervaringen opgedaan door een aantal percelen niet te verpachten en als het ware 'in reserve' te houden. Duiken er op de verpachte percelen kwartelkoningen op, dan wordt de boer een perceel uit de reserve aangeboden, en kan de kwartelkoning ongestoord broeden.

---------------------

Uitstel maaidata in grasland

Uitstel tot 1 augustus

Een belangrijke voorwaarde om kwartelkoningen in grasland succesvol te laten broeden is uitstel van de maaidatum tot na 1 augustus. Dan zijn de meeste legsels uitgebroed. Maaien na 31 augustus zou nog beter zijn, om elk risico dat kuikens en ruiende vogels alsnog in de cyclomaaier komen te vermijden. Dat levert echter nieuwe problemen op omdat het gras dan zo ruig is geworden dan het in het geheel niet meer als veevoer bruikbaar is. Wordt er begin augustus gemaaid, dan is het wel belangrijk de aanwezige kwartelkoningen en hun kuikens gelegenheid te geven om te ontsnappen. Daartoe dient een speciale maaimethode.

Welk deel van het perceel uitsparen?

Een werkwijze die tot dusverre vaak wordt toegepast is dat half juni een deel van een perceel wordt gemaaid, en dat min of meer een cirkel of blok vegetatie rond de roepende kwartelkoning blijft staan. Vaak is het in de praktijk namelijk lastig een heel perceel te sparen. Hoe groot het niet te maaien stuk moet zijn hangt een beetje af van de grootte en de vorm van het perceel en het aantal kwartelkoningen dat er zit. Maai in geen geval binnen 100 m afstand van de roepplaats van de kwartelkoning. Dan wordt de vogel of het legsel met zekerheid verstoord! In Schotland wordt een afstand van 250 m tot de roepplaats aangehouden. Dat sluit elke vorm van verstoring uit, maar gaat natuurlijk gepaard met een grote oppervlakte ongemaaide vegetatie (19 hectare) en een hoge opbrengstenderving. In de praktijk zijn daarom afstanden van 120-150 m goed bruikbaar. Dat komt neer op zo'n 4-7 hectare. Indien meerdere kwartelkoningen op een kluitje zitten is een groter gebied uiteraard noodzakelijk. Vaak is het handig even te overleggen met de kwartelkoning-beschermer die de roepende vogels op kaart heeft ingetekend.

--------------------

Aanpassen maaien in grasland

In de komende weken worden de eerste graslandpercelen met late maaidata gemaaid. Van binnen naar buiten maaien voorkomt sterfte van kuikens.

Groot deel kuikens komt om tijdens maaien

Hoewel kwartelkoningen zich snel uit de voeten kunnen maken, zijn vooral de kuikens in de eerste weken na uitkomen erg kwetsbaar. Ze drukken zich liever in de vegetatie, dan dat ze de reeds gemaaide delen van het perceel oversteken. Onderzoek in Frankrijk, Schotland en Ierland liet zien dat als percelen op de gangbare manier van buiten naar binnen worden gemaaid, soms meer dan driekwart van alle aanwezige kuikens ten dode is opgeschreven. Naast het uitmaaien van legsels, is dit het belangrijkste probleem waar kwartelkoningen in het broedgebied mee te maken krijgen. Mogelijk dat ook ruiende volwassen vogels worden gedood, zoals bleek uit een vondst van een ruiende vogel tijdens de tarweoogst in het Oldambt in 2003. Over de eventuele problemen van vogels in vleugelrui weten we echter nog maar weinig, omdat de vogels in die periode niet meer roepen en we dus niet weten wat ze precies doen.

Maai van binnen naar buiten

Aan de sterfte van kuikens is op een simpele wijze wat de doen. Belangrijk is vooral om een perceel niet van buiten naar binnen te bewerken, maar van binnen naar buiten, of bijvoorbeeld in stroken van de ene naar de andere kant (zie afbeelding). Vermeden moet worden dat er midden op het perceel een 'eiland' van ongemaaide vegetatie ontstaat. Aanwezige kuikens zullen zich namelijk daar concentreren, en omdat de strook gemaaide vegetatie naar de rand van het perceel steeds groter wordt, zullen de vogels niet snel geneigd zijn alsnog een oversteek te wagen. Uiteindelijk komt op die wijze dus een groot deel van de kuikens onder de maaier terecht.

Kwartelkoning-vriendelijk maaien in de praktijk

In het bovenste voorbeeld wordt het perceel van binnenuit bewerkt, en krijgen de aanwezige kwartelkoningen (en andere dieren) volop gelegenheid te ontkomen. Het onderste beeld is een variant op dezelfde werkwijze. Hier wordt eerst de kop van het perceel gemaaid, en wordt vervolgens vanuit een denkbeeldige lijn vanuit het midden van het perceel afwisselend naar links en rechts gewerkt. In het ideale geval blijft er een strook vegetatie staan (in het plaatje de gele stroken) die de vogels als 'vluchtheuvel' kunnen gebruiken. Alternatief is het ook mogelijk het perceel in stroken te bewerken, zie onder Maatregelen in akkers.

Naast de wijze van maaien op een perceel zelf, is het ook belangrijk rekening te houden met de toestand op naburige percelen. Ideaal is een situatie dat de vogels tijdens het maaien naar een buurperceel kunnen ontsnappen waar hoge vegetatie blijft staan. Is dat niet het geval, dan is ook het uitsparen van de laatste 2-3 stroken gras op het perceel zelf een mogelijkheid. Deze kunnen dan als toevluchtsoord voor de kuikens dienen.
Deze werkwijze wordt al in een aantal landen met succes toegepast, en kan de sterfte onder kuikens met meer dan de helft terugbrengen. Een lagere rijsnelheid van de tractor zal eventuele toch nog optredende sterfte nog verder kunnen reduceren.

Klik hier voor het downloaden van een illustratie met uitleg over kwartelkoningvriendelijke maaischema's.