Steenuil (Athene noctua)

De steenuil is onze kleinste uil. Hij is ongeveer zo groot als een merel, maar twee keer zo breed en tweemaal zo zwaar. Tot in de jaren vijftig van de vorige eeuw broedden jaarlijks ca. 15.000 - 20.000 steenuilparen in Nederland. Dat is afgenomen tot ongeveer 6500-8000 paren (schatting 2009). De steenuil is vrijwel verdwenen uit Groningen, Friesland en grote delen van Drenthe. De steenuil staat daarom op de Nederlandse Rode Lijst (2004).

Afnemend nestsucces en jongenoverleving

De steenuilstand is dus in 40 jaar met 50 tot 75% afgenomen. Volgens recente inzichten ligt dat aan twee knelpunten.

1. Het aantal paren dat succesvol jongen grootbrengt is in 30 jaar met 16% afgenomen tot 60% (2007). Bij een gelijkblijvend aantal uitvliegende jongen (2,0 per broedpaar) daalt daarmee de jongenproductie.
2. De jongenoverleving is gedaald. In de periode 1973-1989 nam een op de drie jongen het jaar erop deel aan de voortplanting. In het jaar 2000 haalde nog maar een op de vijf jongen het volgende voortplantingsseizoen. De jaarlijkse sterfte door ouderdom en ongevallen wordt onvoldoende gecompenseerd door jonge exemplaren. Resultaat: de populatie neemt af.

Ouderlijk territorium

Beide knelpunten doen zich voor in het ouderlijk territorium. Dat is het gebied waarin de jongen opgroeien van april (als de eieren worden gelegd) tot en met september (als de meeste jongen uitzwerven). De omvang van dit territorium is klein. Hoewel er veel variatie tussen broedparen bestaat gaan steenuilen maar zo'n 100 tot 200 meter van de nestlocatie af. Dat komt overeen met een oppervlakte van 3 tot 12 hectare (1 ha = ca. 1 voetbalveld).

In dit relatief kleine gebied moet jaarrond aan de volgende voorwaarden worden voldaan:

• voldoende prooiaanbod en de mogelijkheid die te bejagen, in het bijzonder in de periode als er jongen zijn;
• nestgelegenheid (in bomen, schuren of nestkasten);
• veilige leefomgeving: voldoende schuil- en rustmogelijkheden voor volwassen, maar ook voor pas uitgevlogen vogels.

De negatieve trends van het nestsucces en de jongenoverleving wijzen erop dat aan deze voorwaarden op teveel plaatsen niet wordt voldaan. Dat is verontrustend. Voor een goede steenuilbescherming moeten we nog beter zicht krijgen op de achterliggende oorzaken van de knelpunten.

Variatie in prooidieren

De steenuil heeft een zeer gevarieerd menu. Van muizen tot regenwormen, van nachtvlinders tot kikkers. Over het algemeen geldt dat meer variatie in landschapselementen (houtwal, grasland, hagen, kruidenrand) en gefaseerd beheer (niet alles in een keer maaien of snoeien) een groter prooidieraanbod oplevert. Een grotere variatie in prooidieren zorgt ervoor dat steenuilen gedurende het hele jaar door meer kans hebben voldoende voedsel te vinden.

Behoud nest- en schuilplaatsen

Naast voedsel blijft voor de steenuilbescherming het behoud van nest- en schuilplaatsen belangrijk. Het aanbod van 'natuurlijke' nestholen in knot- en hoogstamfruitbomen en gebouwen neemt nog steeds af. Er is veel kennis opgedaan over goede vervangende nestgelegenheid in de vorm van nestkasten.

Steenuil Overleg Nederland (STONE)

Steenuilen spreken tot de verbeelding. Hun uiterlijk en voorkomen in de buurt van mensen maakt dat velen zich in willen zetten voor het behoud van de steenuil. In Nederland is sinds lange tijd een grote groep van vrijwillige steenuilbeschermers en -onderzoekers actief. Velen van hen zijn verenigd in het Steenuilen Overleg Nederland(STONE) en/of werken samen met provinciale landschapsbeheerders. Goed inzicht in de leefwijze van steenuilen en dit uitgebreide beschermersnetwerk zorgt voor uitvoering van effectieve beschermingsmaatregelen.

Steenuil onder de Pannen

Steenuilbescherming was in het verleden vooral gericht op het creëren van nestgelegenheid. Het Plan van Aanpak Steenuil (1998-2004) en het project "Steenuil onder de Pannen" heeft veel draagvlak en nieuwe beschermingkennis opgeleverd. Deze projecten heeft Vogelbescherming uitgevoerd in samenwerking met STONE Steenuilenoverleg Nederland, SOVON Vogelonderzoek Nederland en Landschapsbeheer Nederland.

Meer informatie

• www.steenuil.nl 
• Brochure 'steenuil onder de pannen'
• Nieuwsbrief_Erfvogels (pdf. 8,56 Mb)
• Steenuil